نقوش و طرح های فرش

احیای نقوش فرش فارس(13)

ايلات خسمه در منطقة فارس علاوه بر ايل بزرگ قشقايی ايلات ديگري هستند كه به نام ايلات خمسه معروفند اين ايلات بوسيلة حكومت قارجايه براي مقابله با ايل قشقايی تأسيس شده است.

ناصرالدين شاه كه از قدرت ايل قشقايي وحشت داشت براي خنثی كردن قدرت آن دستور داد ايلات مختلف قشقايي كه به صورت پراكنده به سر می برند با هم اتحاديه‌اي تشكيل دهند اين اتحاديه به نام ايلات خسمه تشكيل شد كه از حكومت مركزي تقويت مي‌شدند و در مواقع لزوم از نيروي آنان استفاده مي‌شد تشكيل ايلات خسمه به تدريج موجب ضعف و تجزيه ايل قشقايي گرديد كه به تدريج گروههاي زيادي از آن‌ها جدا شدند و به ايلات ديگر پيوستند، بعدها ايلات خمسه هم آن انسجام و همبستگي سياسي و اجتماعي خود را از دست داده است.
موقعيت جغرافيايي:
ايلات خمسه در حدود از مشرق و جنوب شرقي در سرزمين فارس به سر مي‌برند و مناطقي كه به هنگام كوچ از آن‌ها مي‌گذرند عبارتند از: دارابگرد،‌ محل سبعه، سرچاهان، جويم و بيدشهر.
طايفه‌ها و تيره‌ها :
ايلات خمسه در واقع 5 ايلند. اين 5 ايل عبارتند از: ايل‌هاي ترك زبان «اينانلو»، «بهارلو»،‌ «نفر»،‌ ايل عرب زبان «عرب» و ايل «باصري» كه به زبان فارسي سخن مي‌گويند. نام خمسه نيز از تعداد اين ايلات گرفته شده است زيرا خمسه در عربي به معناي 5 است.
الف ) ايل باصري :
باصريها از عشاير فارس زبان ايلات فارس هستند كه از زمان هاي دور كه زمان آن بر ما پوشيده است بر فارس دامداري و گذران كرده و از طريق ايلراه خاص خود همه ساله ميان جايگاه‌هاي تابستاني و زمستاني در حركت بوده‌اند. ايل باصري سده‌هاي اخير زاده اتحاد دو طايفه علي ميرزايي و ويسي است كه اولي از ديرباز بومي فارس بوده‌اند. اما ويس‌ها گويا از خراسان آمده باشند. زمان آمدن طايفه ويسي به فارس و يكي شدن آن با طايفه علي ميرزايي و تشكيل ايل باصري و وجه تسميه باصري و ريشة آن دانسته نيست. ايل باصري در استپ و كوهستان‌هاي خشك جنوب، شرق و شمال شيراز در سرزمين باريكي به طول تقريباً 200ميل و عرض 25 ميل در امتداد يك خط مستقيم شمال جنوبي در دامنه‌هاي كوهستاني كوه بل به طرف تپه‌هاي ساحلي مغرب لار در رفت و آمد هستند. جمعيّت اين ايل برابر 3000 چار يا 16000 هزار نفر بر آورده شده است زندگي ايل باصري به اساس اقتصاد شباني قرار دارد كه به مراتع وسيع نياز دارد. تا حدود 50 سال بيش باصري ‌ها كار زراعت را زشت مي‌دانستند و اشتغال به زراعت برخلاف هنجار جامعه محسوب مي‌شد وكسي كه به اين كار دست مي‌زند مورد تحقير و سرزنش قرار مي‌گرفت آنان از اشتغال به زراعت خودداري مي‌كردند. با وجود اين برخي از خانواده‌ها كه مقداري زمين فراهم كرده بودند براي كشت و زرع به دهقانان واگذار مي‌كردند و در ميانشان اصطلاح طايفه وجود ندارد. اين طايفه 12 تيره دارد كه از چند اولاد تشكيل شده‌اند. اولاد در واقع‌ همان گروه يا شبكه خويشاوندي است كه از چند خانوار تركيب مي ‌شود كه به هر كدام در يك چادر به سر مي‌برند آنها مسلمان و پيرو مذهب شيعة اثني عشري هستند. ايلراه خراج باصريها را به همسايگي گروه عظيمي از عشاير فارس درآورده است. از شمال و غرب قشقايي ها (بيش از همه شش بلوكي‌ها) و طوايف لر ساكن از سمت شرق و شمال شرقي ايلات عرب زنند و از سمت جنوب ايلات بهارلو و انيالو و طايفه‌هايي از عرب ها (بيشتر لوارداني و غني). ايل همجواري گسترده آميختگي قوي و فرهنگي پردامنه را پديدار كرده كه در نتيجه آن حدود 12000 تن از مردم ايل به زبان تركي « بيشتر تيره آل قلي»، مردمان تيره عليشاهي و رضايي به لهجه عربي و باصري‌ها كرد شولي به لهجة لري، ايل باصري را 13 تيره است كه بزرگترين آنها عبدالهي،‌كلمبه‌اي، جوچين دلبرموسي هستند. تيره لري طايفه كرد شولي وابسته به اين ايل است و «باصري كرد شويي» خوانده مي‌شود آنچه از اين ترك ـ لر نعز در حومه مرودشت مانده نيز به ايل باصري وابستگي دارد. اين ايل از 3000 خانوار صلح جو و آرام تشكيل شده‌ است كه زمستان را در بلوك سروستان و كربال و تابستان را در ارسنجان و كمين مي‌گذرانند. ويسي، توربور، چهار پنجه، علي ميرزايي و شكاري از طوايف آنند.
تنها ایل فارسی زبان به اصطلاح «اتحادیه خمسة» از یگانگی دو طایفه علی میرزایی و ویسی به هم رسیده که اولی از زمانهایی که در یاد نمانده. در فارس می زیسته و دومی شاید از خراسان آمده باشد. از اواخر روزگار صفویان تا تشکیل اتحادیة خسمه باصری‌ها تحت ضابطي و حكومت قوانين عرب شيواني بوده‌اند ايل باصري در سال های اخیر سازمان ایلی خاصی نداشته که زیر فرمان یک ایلخان باشد، هر «اولاد» یا تیرة باصری اکنون یک واحد خودگردان عشایری و مستقل از خان و ایلخان است.
این ایل به نسبت آرام صلح جو از اسکان اجباری ایلات آسیب سخت دید، ولی در 1320 خورشیدی زندگی کوچروی سنتی را از سرگرفت. از جمعیت 12000 نفری باصری، که نیز مشتمل است بر جماعتی ترک زبان (آل قلی) و عرب (حنايي و علیشاه قلی) و از (کرد شولی ) نزدیک به یک سوم هم چنان کوچ نشین است. در حدود 14% باصری ها دست‌اندرکار فرشبافی (قالی و گلیم) بوده اند، بهتر از همه فرآورده های گره بافته تیره های کلمبه ای / کُلُمبی و جو چون است و گلیم های ایلخاص.

 

منبع :