نقوش و طرح های فرش

احیای نقوش فرش فارس(21)

قالی های فیلی :گروهی از لرهای فیلی، در روزگار زندیان در شهر شیراز، ساکن شدند و قالیچه های شهری بافت خوب و گاه ممتازی به یادگار گذاشته اند.

در این دستبافته ها، نظم و انسجام طراحی و نقشپردازی و نرمی و آرامش رنگ آمیزی،نشان از خلق و خوی لرهای شهر نشین دارد.
قالیچه های فیلی به طور معمول با گره نامتقارن و دو پود بافته می شود که اغلب یک پود پشمین است و مستقیم و دیگری نخی و مواج و به رنگ های قهوه ای روشن یا نخودی و عاجی، در سر و ته فرش نیز، چند سانتی متر، گلیم ساده دو رنگ می بافند. قالیچه های فیلی قدیم، همه بر تار و ریشه پشمی است، ولی به تازگی، کاربرد تارهای نخی متداول شده است.
قالی های شیراز :
تا نیمه های سده گذشته، بیشتر فرش های فارس را شیراز هم می خواندند و هنوز هم، دستبافته های شهرک ها و روستاهای اطراف شیراز را به همین نام می شناسند. اما تا آنجایی که می دانیم، جز بافته های لرهای شهرنشین فیلی و ده بزرگی و یکی دو کارگاه کوچک
( از جمله کارگاه اردوبادی)، قالی های شیراز در دو سده گذشته منحصر بوده است به تکبافی خانگی زنان و دختران شیرازی.
طرح اصلی این دستبافته خانگی، تلفیقی است از نقشمایه مرغ و درخت و درخت هزار گل نی ریز، گل درشت لچک ها، بر گرفته است از گل های درشت و رنگرنگ برخی قالی‌های گیان، لیکن طرح حاشیه اصلی تازگی دارد. پختگی و متانت رنگ های تمام گیاهی در خور توجه خاص است، بویژه، رنگ حنایی و پنج نوع رنگ سبز فاخر. همچنین است فراوانی انواع نگاره های مرغی ( به هفت گونه) و اقسام گل و گیاه و خصوصاً نهادن درخت هزار گل در میانه ترنج کثیر الاضلاعی که به نقشمایه داس شکسته (نماد باروری و حاصلخیزی خاک) آراسته است. تار فرش، از نخ است و پودهای دو گانه، بخشی عاجی و بخشی قهوه‌ای .
قالی های شورجه :
بخش سروستان شهرستان شیراز، از قدیم، قالیبافی عمده و معتبر داشته که مرکز اصلی آن، روستاهای فارسی زبان مهارلو و شورجه و هزار دره بوده و جز قالیچه، قالی های بزرگ ( به اندازه های بیش از پانزده و گاه بیش از بیست متر مربع) نیز می بافته اند.
شیوه ای از نقش ماهی در هم، که با سبک قشقایی ها فرق دارد، متداول ترین طرح و نقش فرش های این منطقه بوده و از حیث رنگ آمیزی نیز در بیشتر قالی ها و قالیچه ها به آبی فیروزه ای شفاف و مایه های سبزرنگ و حنایی، توجه بیشتری شده است.
فرش را با گره متقارن و دو پود پشمی قرمز بافته اند. بر گلیمبافی 5/3 سانتی متری سر و ته آن، دو نوار دودی و یک نوار آجری روشن بافته و بر گلیمبافی ته فرش یک رج زنجیره پشمی به رنگ های زرد و قرمز دوخته اند.
قالی های استهبان :
حور شریعتمداری، که طرح ترنج عظیم این قالی با وقار است، سبک هندسی و تجرید یافته ترنج های چهار گل خاصی است که در قالیبافی ایل بهارلو کاربرد مکرر داشته است.
بافندگان منطقه استهبان و بخصوص، شهرک ایج ( ایگ، پایتخت شبانکارگان) از زمان های دور، این طرح خاص را برگرفته و به شیوه هندسی متحول ساخته اند. افزون بر ترنج چهار گل، شاخه گل هایی که درون ترنج و لچک های دیگر به شیوه گردان بافته می‌شده، در برداشت بافندگان ایج، ساده تر و هندسی گشته و حالت قائم پذیرفتهاست.
حاشیه بسیار چشمگیر اصلی به نقشی است که تا کنون در فرش های فارس دیده نشده، اما حاشیه های فرعی، مینیاتور حاشیه پله ای است که شاید برای نخستین و آخرین بار، در دو ردیف مکرر، زینت بخش حاشیه های فرعی شده باشد.

قالی های فراغه :
فراغه،در میان راه آباده به ابرقو قرار گرفته و مانند ابرقو، سنت کهن و مکتب قالیبافی مستقل و معتبر داشته که از نیمه های سده چهاردهم، رو به زوال نهاده است. دستبافته های فراغه، نادر است و به همین سبب، نه در بازار فرش، نامی از آن هست و نه در پژوهش های فرش شناسی.
طراحی و نقشپردازی غریب این قالیچه، چنان است که گویی چشم اندازی از دیار پریان پیش رو داریم. جز گلدان های مشهور به گل جارو که در فرش های ابرقو و آباده پراکنده است و نقش حاشیه های فرعی دیگر نقشمایه ها را همتایی نیست.
فرش را با گره نامتقارن و بافت لول و تار و پود نخی بافته اند بر گلیمبافی نخی سر و ته فرش، زنجیره ای پشمین به رنگ ها زرد و لاجوردی بوده که از آن جز حدود 7 سانتی متر در سر فرش نمانده است. زن بافنده، از هجده رنگ متمایز گیاهی، سود جسته که از این حیث نیز، دستبافته ای یکتا و استثنایی است.
قالی های آباده :
هر چند دستبافت های شهرستان آباده، بیشتر در طبقه فرش های عشایری، خصوصاً قشقایی قرار می گیرند، ولی گاه، بعضی از دستبافت های آباده را باید از بافته های عشایری متمایز داشت.

منبع :