اساتید فرش

سلسله گفتاری پيرامون هنر و هنرمندان قالی تبريز

تا کنون درموضوع قالی ايران و مجموعه عوامل آن  ، بسيار گفته و نوشته اند ، وهرانديشه ای با ويژه گيهای خاستگاه خود به شرح و وصف آن پرداخته است ، اما آنچه دراين ميان جاي تامل دارد عدم و يا کمينه بودن مطلبی گفتار و نوشتارهائيست که قالی وعوامل آن را آنگونه که هست ، نموده باشد و به عبارت ديگر، آنگونه قالی ايران وعوامل آن را نمايانده باشد که هويت مفهومی وموضوعی آن مستقل ازشخصيت حقيقی يا حقوقی گوينده يا نويسنده  ، برای خواننده يا شنونده قابل درک ودريافت باشد.

 

البته بی هيچ اشارتی برآگاهان امر روشن است که بررسي کارشناسانه وعلمی قالی ايران بطورهمه جانبه ، به جهت وسعت جغرافيايی وگسترده گي موضوعی ومفهومی آن ، امرچندان سهل وساده ای نيست ، مخصوصا آنگاه که عقبه تاريخي نيزبراين عوامل افزوده شود که درآن صورت وقتی سخن از قالی ايران است ، حيطه کلام از پارت و ماد است تا به امروز، درمنطقه ای به وسعت جغرافيايی ختن تا قسطنطنيه .

نگارنده همواره وبه هر بهانه ای متذکر اين باورعقلی و علمی بوده است که هيچ کس نميتواند به تنهايی قالی ايران را بطورهمه جانبه شناخته و بشناساند وادعای هرمدعی در اين مقام جز لاف و گزاف نخواهد بود ، ولذا تنها راه شناخت فرش ايران روش استقرائی است تا بتوان از کنارهم نهادن مجموعه يافته های نظري وعملی همگان ، تعريف و توصيفی جامع و کامل از قالی ايران و مجموعه عوامل آن ارائه نمود.

درپی اين انديشه به نسبت وسع و توان ، در جهت شناساندن گوشه ای از قالی ايران آنهم در محدوده زمانی و مکانی معين ، سلسله گفتاری به علاقمندان تقديم می شود که درهرمقاله ازآن به طور مستقل يکی از عوامل قالی تبريز اعم از طراح و نقاش ، توليد کننده ، خبره ، امضا ها ، وهرآنچه بنوعی در شکل يا هويت قالی تبريز نقشی داشته است ، معرفی خواهد شد .

لازم به ذکر است  که شرح و تفصيل جزئيات  هر مورد ، خارج از عهده مقالات بوده ،  لذا به ايجاب نوشتار، به صفات برجسته و نکات کليدی هر مورد بسنده نموده و بگو نه ايکه خللی به موضوع وارد نشود رعايت اختصار شده است .

توضيح لازم ديگر اينکه  بحسب احساس ضرورت عقلی، بر خلاف عرف معمول از عوامل و نقش آفرينانی سخن آغاز می کنيم که در قيد حيات و حدالامکان مرجع و منبع همين نوشتارها باشند ، چرا که اگراين نقد بگذاريم و به نسيه ها بپردازيم ، چه بسا همين افراد معدود و منابع محدود را نيز که بمثابه دائره المعارف هايی از احوال قالی تبريز هستند  ، بدون اخذ و ثبت هيچ شرح و احوالی از کف بدهيم .


مقاله نخست

پــــورنــــامی


قاليبافی پورنامی و پسران

استاد حاج ابراهيم پورنامی


پاسدارسنت ها واصالت ها

هرچه گويم عشق را شرح و بيان               چون به عشق آيم خجل باشم از آن

شرح و قلم فرسائی در وادی هر آنچه قرابتی با هنر دارد آنگاه مشکل می شود که موضوعی خاص مد نظر قرار گيرد و مضاعف تر آنگاه که موضوع و محور سخن هنرمندی باشد که خود درقيد حيات و نظاره گراين کنکاش باشد وحقيقتا بايد اذعان نمود که قلم زدن در اين مورد خاص شايد از پر مشقت ترين موارد برای هر قلم بدست مدقق و محققی باشد ، چرا که دقت مستمر و تحقيق مستند و رعايت اصول ادب و تطبيق قول و فعل در اين موارد از اصول اوليه نگارش است که مراعات آن حوصله ای و سيع ؛ نگاهی عميق ؛صبری متين و قلمی صريح می طلبد تا رسالت قلم به انجام رسيده و حق مطلب ادا گردد.

هرچند که ذهن ناقص ؛ قلم قاصر و بيان ا لکن خويش را عاجز از جولان در عرصه هنر و هنرمند می دانم وهرگزمدعی ادای رسالت در اين زمينه نبوده و نيستم اما گهگاه در جهت ارضای ميل باطنی خويش و درتقاضای اغنای بضاعت علمی وهنري خود ، دستی به قلم برده و به تقليد از قلم بدستان سياهه ای تقديم داشته ام تا در محضر ارباب فضل و کمال چه مقبول افتد و چه اندر نظر آيد.

سخنی گزاف نيست چنانچه گفته شود امروزه قالی تبريز بعنوان مدعی قالی دستباف ممتاز جهان ؛ وامدارآنا نيست که عمر گرانمايه خويش را وقف تکامل و تعالی جنبه های گوناگون آن از پشم گرفته  تا قالي  نموده ند ؛ بگونه ايکه در نگاه به  سير تکامل  تاريخی اين  پديده هنری ؛ اقتصادی ؛ بطورفراوان به نام و نشان هايی برمی خوريم که هريک بنوعی و در مقطعی موجب تکامل و تعالی و گاه حتی باعث بقا ويا بانی حيات مجدد آن گرديده اند و چه بسا نام هائی که در اين عرصه ، ازقالی تبريز آغاز گشته و همگام با قالی ايران تا بدانجا پيش رفته اند که به سمبل و نمادی از قالی ايرانی در عرصه جهانی بدل گشته اند .

درسيری گذرا برسلسله جبال قالی تبريزودراوج قلل آن در دوران متاخرو معاصربه نام های بيشماری ازبزرگان عرصه قالی برمی خوريم که ثبت و ضبط احوا ل يکايک آنها در يک مقال که سهل است ؛ در کتابی قطورنيز شايد مقدور و ميسر نباشد ، چرا که  شرح احوال هر کدام از آنها  خود مستلزم کتابی قطور است تا بتواند حرف و حديث چندين دهه فراز و فرودها را در خود جای دهد ، اما دريغ که چنين مجال و امکانی نيست .

اما :

آب دريا را اگر نتوان کشيد         هم بقدر تشنه گی بايد چشيد

نام " پورنامی "و نشان " قاليبافی پورنامی و پسران " يکی از آن قله نشينان قالی تبريز است که بهای اين صدر نشينی ، خون دل و نور ديده بوده است.


قاليبافی پورنامی و پسران

تابلو فرش پورنامی و پسران


 البته ناگفته پيداست که توان اين نوشتار فقط در حد شرح و وصف است و بس ؛ چرا که تجارب چند ين ده ساله بانی نام و نشان پورنامی که خمير مايه شاکله اصلی اين نام و عنوان است ، قابل تبديل به کلمات نيست تا بتوان آنرا درقالب جمله تبيين نمود ، لذا کوتاه سخن اينکه من شرحی مختصر گويم و تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .

قامتی کشيده ؛ صورت و دستانی استخوانی ؛ نگاهی نافذ و گيرا ؛ کلامی جذاب و شيوا ؛ مديری کله شق و با تدبير ؛ صاحب نظری جسور با خطوط جبينی حاکی از سالها رنج تجربه ؛ نشانه ها و علائمی ظاهری از شخصيتی هستند که عنوان پورنامی ، نام و اعتبار خويش را مديون سالها تلاش طاقت فرسا و پشتکار عالي او از شاگردی ديروزبر روی تخته بند دار قالی ، تا تجارت امروزبر پشت ميز تجارتخانه پورنامی و پسران  است .

ابراهيم پورنامی ؛ فرزند اکبر؛ متولد سال 1310 ه . ش در تبريز آنگاه که هفتمين بهار عمر خويش را تجربه می کرد ؛ قالی و دنيای وسيع آن در کارگاه توليد قالی نارونی ، مشغوليت دوران کودکی او گشت ؛ و شايد غافل از آنکه همين بازيچه دوران کودکی روزی نام او را همرديف بزرگان عرصه قالی ايران خواهد ساخت .

اولين تجربه مستقل عملی او در زمينه توليد ،  بافت قالی بی نظيری برای دربار وقت ؛ در نزد حاج ابراهيم نارونی (کارگاه قالی بافی نارونی) بود که بد ينسان خود را با موفقيت آزمود ؛ بگونه ايکه حس همان آزمون شيرين را تا به امروز در کام خويش مز مزه نموده وبه هر بهانه ای آن خاطره را تجديد می کند و همان تجربه شيرين را به يکی از ارکان مهم توفيق خويش در تمايز عنوان پورنامی از سايرين بدل ساخت .

امروزه بجرات می توان ادعا نمود که او از انگشت شمار کسا نيست که اجزا و ارکان قالی از کاغذ شطرنجی طراحی ؛ و پيچ و تاب قلم ؛ ورقص رنگ گرفته تا تخته بند و سيم و قلاب و تار و پود و پشم و گره واز تاسيس و مديريت کارگاه توليد تا فوت و فن سفارش پذيری و خلاصه هر آنچه که در زير مجموعه فرش ميگنجد با ذره ذره وجودش عجين گشته و پس از 75 سال همنشينی ، همه راز و رمز اين هنر هزار تو ملکه ذهنی اوست و به عبارتی ديگر آنچه ديگران در آئينه بدنبال آنند او به خشت خام بيند .

رنگ با همه شيطنت در مقابل او تسليم و طرح با آنهمه طنازی بازيچه او و گره در زير انگشتان هنرمندش بی مسماست ؛ با کله شقی تمام با تکيه بر تجربه واعتماد بنفس خويش، براحتی سليقه خود را که برگرفته از اصالتها ي قالی و فرهنگ ايران است را به خواهان آثارش تحميل نموده و آنان را اسير کمند سنتها و اصالتهای قالی تبريز می نمايد. آثارش را می توان تخم سنتها و اصالتهای قالي ايران ناميد که سالهاست بدست تند باد تجارت در اقصی نقاط جهان پراکنده گرديده ؛ و چه بسا که پس از ساليانی دراز چون قطعات الماسی از زير هزار تن ذغال سنگ حوادث سر برون آورند و بسان شيخ صفي  و چلسی و حتي پازيريک ؛ موجب مباهات و تداوم حيات قالی ايران گردند .


قاليبافی پورنامی و پسران

يکی از زيباترين توليدات پورنامی که جلوه ای از هارمونی رنگ ها ست


گذشته از آثار پراکنده ؛ استاد پورنامی در کوله بار تجربه 75 ساله اش ، به استناد دفاتر و مدارک موجود 246 قطعه قالی توليد ی با 26 طرح جديد دارد ،  که هر کدام ويژه گی خاص خود را داشته و بيانگر دورانی از تکامل فکرو انديشه هنری وی می باشد ؛ آثاري همانند طرح گلستانی ؛ طرح لچک ترنج کتيبه دار ؛ طرح اسليمی و طرح سراسر گل وبلبل ووو...  که با راهنمائيهای استاد به قلم طراحان نامی فرش تبريز از جمله استاد جعفر پاکدست و مرحوم استاد جواد هريزچی ( جواد قلم ) بر کاغذ نقش بسته اند و با همت والای استاد پور نامی به فرشهايی بی بديل تبديل شده اند ، که چنانچه به شرح و تفصيل يکايک آنها بنشينيم مثنوی هفتاد من کاغذ شود ؛ لذا به جهت رعايت اختصاربه شرح مجملی از نکات برجسته و ويژه گيهای فنی وهنری ؛ وعلائم تشخيص و تميز توليدات پورنامی اشاره گذرا می کنيم تا علاوه بر معرفی يکی از بهترين و برترين توليدات فرش تبريز به علاقه مندان فرش ايران , گامی نبز در جهت تشخيص و شناسائی توليدات پورنامی اصل از ساير توليداتی که امروزه گاهی توسط اشخاصی سود جو و حتی با مارک جعلی پورنامی عرضه می شوند ؛ برداشته ، تا مرتکبين اين عمل غير اخلاقی وغير حرفه ای نيز بر اين نکته واقف باشند که پيمودن ره صد ساله دريک شب علاوه بر آنکه ممکن نيست بلکه اين حرص و طمع خام آنان صدمات جبران ناپذيری بر حيثيت قالی ايران وارد خواهد نمود ؛ چرا که نام و آوازه پورنامی حاصل نزديک به 75 سال آزمون و تجربه ، و همت و پشتکاراست  .


قاليبافی پورنامی و پسران

قاليچه طرح گل و بلبل سراسر 


قاليبافی پورنامی و پسران

قاليچه نفيس پورنامی با طرح اسليمی سراسر


قاليبافی پورنامی و پسران

قاليچه پورنامی طرح گلستاني  15 قاب


قاليبافی پورنامی و پسران

قالی پورنامی با طرح لچک ترنج ، در اکثر توليدات پورنامی ، درقاب مياني ترنج بر خلاف قاعده يک چهارم ، از يک تابلو استفاده شده است


 مشخصات هنری : 

طرح : از ويژه گی های بارز وشاخص های هنری در توليدات پورنامی ، استفاده جسورانه وخردمندانه ازنگاره های اصيل وسنتی قالی ايران وهمچنين نماد های فرهنگ ايرانی می باشد که با زيبايی خاص و هماهنگی بی نظيری با ساير نقوش ، نمونه هايی کامل از قالی اصيل ايرانی را بوجود آورده اند ، برش هايی از طرح های شکارگاهی و ابياتی از شعرای نامي ، در کنار گلهای شاه عباسی و اسليمی ها، از نگاره های غير قابل اغماض در توليدات پورنامی هستند که طول زمان هرگز فدای مد و يا سليقه بازار نشده ودليلی بر اين مدعا هستند که چنانچه از طرح های سنتی و اصيل ، بجا و صحيح توسط افراد مجرب و خبره استفاده شود ، هنوز هم می توانند در سطحی عالی مورد اقبال و تقاضای مصرف کنندگان باشند .


قاليبافی پورنامی و پسران

استفاده مناسب ازاشعار فرهنگی و معنا دار بعنوان نماد فرهنگی ايران ، يکی از مشخصات قالی های پور نامی است


قاليبافی پورنامی و پسران

برش هايی از طرح شکارگاه  بعنوان يکی از شاهکارهای طراحی قالی ايران ، بطور آگاهانه همواره  در قالی های پورنامي مورد استفاده بوده است .


قاليبافی پورنامی و پسران

بهره وری از نگاره اسليمی بعنوان سمبلی از اصالت های قالی ايران ، در توليدات پورنامی از جايگاه ويژه ای برخوردار است .


قاليبافی پورنامی و پسران

يکی از قاليهاي  پورنامی که در آن از تلفيق اشعار و اسليمی ها  و صحنه هاي شکارگاه  و ساير نگاره های اصيل قالي ايراني  ، شاهکاری بی نظير بوجود آمده است .


رنگ آميزی : بی ترديد يکی از نکات برجسته در قاليهای پورنامی ، زيبائی رنگ آميزی می باشد که با وجود تنوع وتکثر و تناقض رنگها ؛ اوج هارمونی رنگ در اين فرشها هر بيننده صاحب ذوق و سليقه را به تعجب و تحسين وا ميدارد ، البته آنانيکه اندکی با دنيای رنگ و رنگ آميزی آشنائی دارند ، بهتر و بيشتر از سايرين به اهميت اين امر واقفند که چيدن دهها رنگ در کنار هم برای آفرينش يک گل بر روی قالي چه مهارت خاص و بصيرت ويژه و تخيل وسيعی را می طلبد و اين مطلب يکی از نکات اصلي ومهمی می باشد که رعايت حداکثری آن ، قالی پور نامی را در اين زمينه نيزبر سايرين غالب ساخته و همانا ا ز اصلی ترين ويژه گی ها و مشخصاتی است که بواسطه آن براحتي می توان قالی پورنامی اصل را از نمونه های مشابه تشخيص داد .


قاليبافی پورنامی و پسران

نمونه ای از آميزه رنگ ها در توليدات پورنامی .


قاليبافی پورنامی و پسران

نمونه ای از بکارگيری ماهرانه رنگ های متضاد در کنار هم ، در توليدات پورنامی .


 ويژه گيها ی فنی :

کارگاه : به جهت آنکه قالی های پورنامی ، جزو توليدات کارگاهي متمرکز ميباشند ،  علاوه بر بهره وری از بافندگان ماهر، تمامی مراحل توليد آنها از مرحله طراحی تا مرحله نهايی توليد ، تحت نظارت مستقيم استاد پورنامی قرار دارند  ولذا ازبالاترين استانداردهای توليد قالی برخوردار بوده  و بندرت ميتوان در آنها شاهد عيب و علتی بود .


قاليبافی پورنامی و پسران

نمايی از کارگاه قاليبافي پورنامي  در سال  1370 شمسی .


قاليبافی پورنامی و پسران

طرح  نوعی از مارک پورنامی .


قاليبافی پورنامی و پسران

نظارت استاد پورنامی به مراحل رنگرزی .


نظارت : درقاليهای توليدی کارگاهی پورنامی که تحت نظارت مستقيم ومستمراستاد پورنامی تو ليد گرديده ويادرحال توليد هستند به نکات فنی و هنری توجه ويژه ای مبذول گشته و اين نکات در حد بالائی ازاستانداردهای رسمی وعرفي رعايت ميگردند؛ نکاتی ازقبيل چله کشي؛ بافت؛ پرداخت دستی درحين توليد؛ استفاده ازمرغوبترين مواد موجود ؛ بهره وری اززبده ترين بافندگان ؛ محاسبات رياضی دقيق در طرحها ؛ دقت نظر در نقطه چين طرحها ؛  تطبيق صد در صد طرح با بافت ؛ وسواس در رنگرزی ؛ نهايت ظريف کاری در هارمونی رنگها ؛ووو.... از جمله مراحل و عواملی هستند که رعايت آنها در نهايت منجر به توليد يک قالی پورنامی می شود که بعضی از اين نکات هر چند در نگاه اول مسئله مهمی بنظر نمی آيد اما مسلما در جای خود از اهميت خاصی برخوردار است و مجموع همين نکات بظاهر بی اهميت است که در نهايت قالی پورنامی را صاحب ظرائف و لطائفی ويژه ساخته و از سايرين جدا می سازد. 

کوتاه سخن اينکه ؛ در قالی پورنامی ؛ اغماض از کوچکترين نقص و چشم پوشی از کم اهميت ترين عيب ولو آنکه حتی يک گره هم بوده باشد ؛ بطورعمدي و آگاهانه تقريبا امری نا ممکن و از نظر استاد پورنامي  غير قابل گذشت و چشم پوشی است .


قاليبافی پورنامی و پسران

تظارت استاد پورنامی بر مراحل بافت .


قاليبافی پورنامی و پسران

دخالت مستقيم استاد پورنامی در بعضی از مراحل توليد بحسب ضرورت .


قاليبافی پورنامی و پسران

نظارت استاد پورنامی بر مواد مصرفی .


قاليبافی پورنامی و پسران

نظارت استاد بر يکی از دارهای قالی در هنگام جابجايی قالی .


قاليبافی پورنامی و پسران

نظارت استاد بر قالی توليد شده .


قاليبافی پورنامی و پسران

دقت در ابعاد اجزاء قالی توليد شده .


مارک و امضاء : 

وجود مارک و امضاء به هر نحو وشکلی درقالی های ايرانی مي تواند دلايل گوناگونی داشته باشد که پرداختن به آنها مقصود اين نوشتار نيست ؛ اما نقش مارک و امضاء بر قالی به هر دليلی که بوده باشد از دير بازاين ذهنيت را در عرصه قالی بدنبال داشته است که ؛ قالی امضا دارگويای برتری کيفيت است والبته اين ذهنيت دراکثرموارد خالی ازحقيقت نيست؛ بگونه ايکه حتی در نزد خبرگان واهل فن نيز ؛ مارک و امضاء البته از نوع مستند و مشخص آن از اهميت خاصی برخوردار بوده ودر ارزيابی و ارزش گذاری مادی و هنری قالی نقش موثری ايفا می نمايد ؛ هرچند که اين امر نيز گاهی دستاويزی بوده برای سودجويان و کج انديشانی که همواره در صدد سوء استفاده از نام و آوازه ديگرانند و بدين سبب هتک حرمت و حيثيت از قالی ايران و دست اندرکاران دلسوز و صادق آن نموده و می نمايند .

مارک و امضاء در قالی های پورنامی در نقاط مختلفی از قالی ها جای می گيرد که علاوه بر دلايل ديگر؛ يکی از دلايل مهم اين امر بالا بردن ضريب ايمنی درجهت کاهش  سوء استفاده از امضاء پورنامی می باشد به جهت آنکه تنها توليد کننده است که می داند امضاء يا مارک را در کدام فرش ، در چه مکانی جای گرفته است ؛ لذا درقالی هاي  پورنامی امضاء و مارک جای و شکل ثابتی نداشته ، و فرم و مکان آن به تصميم و اراده توليد کننده بستگی دارد .

ناگفته نماند که بنابر اظهار استاد پورنامی ، علاوه بر مارک و امضاء مرئی ، درهرقالی يک مشخصه رمزی و پنهان نيز وجود دارد  که فقط خودشان از آن آگاهند ، يعنی چنانچه حتي قالی پورنامی به بهترين شکل ممکن کپی برداری شود ، باز هم نمی تواند جايگزين توليدات اصل گردد .  

از اينروی مارک و امضاء در فرشهای پورنامی از اهميت و جايگاه ويژه ای برخورداراست و در صورت مستند و صحيح بودن ؛ متضمن کيفيت و در حکم برگ ضمانت کيفی قالی از جانب توليد کننده می باشد .


قاليبافی پورنامی و پسران

نوعی از مارک و امضاء پورنامی که در متن قالی پس از حاشيه  بافته شده است.


قاليبافی پورنامی و پسران

نوع ديگری از مارک پورنامی  که در قسمتی از حاشيه کوچک بافته شده است.


قاليبافی پورنامی و پسران

نمونه ای ديگر از مارک و امضاء پورنامی که بطور برجسته بافی در ابتداي قالی بافته شده است .


البته لازم است در اينجا عين عبارت استاد پورنامی در مورد نقش مارک و امضاء درقالی هايشان ذکر شود که : 

قالی پورنامی بهمراه مارک و امضاء بر روی قالی وفاکتور رسمی با امضاء پورنامی ، مورد برای هميشه مورد تضمين توليد کننده مي باشد .


قاليبافی پورنامی و پسران

قالی های توليدي  پورنامی پس از اتمام مرحله توليد ، بر روی دار ، بطور دستی توسط استاد پرداخت کار پرداخت مي شوند.


قاليبافی پورنامی و پسران

پرداخت نهايی قالی توليد شده ، توسط استاد کاربطور دستی برروی زمين انجام می شود . 


قاليبافی پورنامی و پسران

دفتر کارگاه  ، استاد پورنامي تمامی مشخصات فنی و هنری ، وهمچنين هزينه های توليد  تمام قالی ها را تا به امروز ثبت و ضبط و حفظ نموده اند .


قاليبافی پورنامی و پسران

يکی از قاليهای نفيس پورنامی .


قاليبافی پورنامی و پسران

يکی از توليدات نفيس و زيباي پورنامی .


قاليبافی پورنامی و پسران

يکی از قاليهای توليدی پورنامی با رنگ متن فيروزه ای .


قاليبافی پورنامی و پسران

پشتی زيبايی از توليدات پورنامی .


قاليبافی پورنامی و پسران

عکسی از سالن ورزش کارگاه  پورنامی و بافندگان در حال ورزش .


قاليبافی پورنامی و پسران

عکسی ديگر از بافندگان گارگاه پورنامی در حال ورزش .


باشد تا اين گفتار موجز ومختصر در شرح و وصف  يکی از بزرگان عرصه قالی ، سرنخی باشد براي تمامی آنانيکه جويای چند و چون هنر و صنعت اند ، خصوصا دانش جويان و دانش پژوهاني که بدنبال دريافت مطالب ازمنابع مستقيم  مي باشند .

به فضل حق درمقاله آتی به معرفی يکی از خبرگان عرصه قالي آذربايجان خواهيم پرداخت . 

نکته : تمامی نکات و مطالب مطروحه در مطلب فوق بطور مستقيم از استاد حاج ابراهيم پورنامي اخذ شده است.

توضيح : به جهت عدم وجود عکس های لازم ، بعضی از عکس ها  از روی فيلم مرحمتی استاد پور نامی به بنده ، کپی برداری شده که از کيفيت چندان مناسبی برخوردار نيستند ، لذا بابت اين نقيصه پيشاپيش از خوانندگان محترم پوزش می طلبم.

 تحقيق و نگارش از : سعيد رونقيان تبريزی

انجمن علمی فرش ایران

منبع :