اساتید فرش

سلسله گفتاری پيرامون هنر و هنرمندان قالی تبريز

 تا کنون در موضوع قالی ايران و مجموعه عوامل آن، بسيار گفته و نوشته اند، وهرانديشه ای با ويژه گيهای خاستگاه خود به شرح و وصف آن پرداخته است، اما آنچه دراين ميان جای تامل دارد عدم و يا کمينه بودن مطلبی گفتار و نوشتارهائيست که قالی وعوامل آن را آنگونه که هست، نموده باشد و به عبارت ديگر، آنگونه قالی ايران وعوامل آن را نمايانده باشد که هويت مفهومی وموضوعی آن مستقل ازشخصيت حقيقی يا حقوقی گوينده يا نويسنده، برای خواننده يا شنونده قابل درک ودريافت باشد.


البته بی هيچ اشارتی برآگاهان امر روشن است که بررسی کارشناسانه وعلمی قالی ايران بطورهمه جانبه ، به جهت وسعت جغرافيايی وگسترده گی موضوعی ومفهومی آن، امرچندان سهل وساده ای نيست، مخصوصا آنگاه که عقبه تاريخی نيزبراين عوامل افزوده شود که درآن صورت وقتی سخن از قالی ايران است، حيطه کلام از پارت و ماد است تا به امروز، درمنطقه ای به وسعت جغرافيايی ختن تا قسطنطنيه.
نگارنده همواره وبه هر بهانه ای متذکر اين باورعقلی و علمی بوده است که هيچ کس نميتواند به تنهايی قالی ايران را بطورهمه جانبه شناخته و بشناساند وادعای هرمدعی در اين مقام جز لاف و گزاف نخواهد بود ، ولذا تنها راه شناخت فرش ايران روش استقرائی است تا بتوان از کنارهم نهادن مجموعه يافته های نظری وعملی همگان ، تعريف و توصيفی جامع و کامل از قالی ايران و مجموعه عوامل آن ارائه نمود.
درپی اين انديشه به نسبت وسع و توان ، در جهت شناساندن گوشه ای از قالی ايران آنهم در محدوده زمانی و مکانی معين ، سلسله گفتاری به علاقمندان تقديم می شود که درهرمقاله ازآن به طور مستقل يکی از عوامل قالی تبريز اعم از طراح و نقاش ، توليد کننده ، خبره ، امضا ها ، وهرآنچه بنوعی در شکل يا هويت قالی تبريز نقشی داشته است، معرفی خواهد شد.
لازم به ذکر است  که شرح و تفصيل جزئيات  هر مورد ، خارج از عهده مقالات بوده ،  لذا به ايجاب نوشتار، به صفات برجسته و نکات کليدی هر مورد بسنده نموده و بگو نه ايکه خللی به موضوع وارد نشود رعايت اختصار شده است .
توضيح لازم ديگر اينکه  بحسب احساس ضرورت عقلی، بر خلاف عرف معمول از عوامل و نقش آفرينانی سخن آغاز می کنيم که در قيد حيات و حدالامکان مرجع و منبع همين نوشتارها باشند ، چرا که اگراين نقد بگذاريم و به نسيه ها بپردازيم ، چه بسا همين افراد معدود و منابع محدود را نيز که بمثابه دائره المعارف هايی از احوال قالی تبريز هستند  ، بدون اخذ و ثبت هيچ شرح و احوالی از کف بدهيم .
 


مقاله دوم
 جلالی
پرچمدار فرهنگ و تاريخ در عرصه فرش تبريز

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 1 _ استاد جلالی در دفتر کارشان
قلندران  حقيقت به  نيم  جو نخرند      قبای اطلس آن کس که ازهنرعاريست
 

ازديربازآنچه قبل ازهرچيزديگری با شنيدن نام بازار تبريز درذهن هرشنونده ای نقش می بندد ؛ فرش تبريزونقش ونگاره های افسونگرآن است که کمترکسی را يارای فرارازکمند جادوئی آن است ؛ولو بدمی يا نظری يا درمی يا قدمی .
بازارفرش تبريزراکه درروزگارانی نه چندان دورقسمت اعظمی ازبازارتبريزرا شامل می شد ؛ بدون ترديد بايد بزرگترين و فعالترين بازار فرش جهان در زمان گذشته و حتی حال بحساب آورد ؛ روزگارانی بود که ساربانان کاروان خويش را روزها و ماه ها در کاروان سرا های تبريز اتراق می دادند تا فرش های نفيس و دل ربای تبريز را از طريق بغداد يا بندر باطومی به اقصی نقاط جهان ببرند ؛

ساربانا بار بگشا زشتران     شهر تبريز است و کوی دلبران


مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 2 _ قسمتی از يکی از طرح های بسيار زيبا و هنری استاد جلالی .

هر چند که ديگر از آن آوازه جز آهنگی ضعيف بگوش نمی آيد ؛  اما بازبمدد ته مانده همان جام عشق ؛ امروزه نيز فرش تبريز فرش ممتاز جهان است و نقش و نگاره های آن گوی سبقت از ديگران می ربايد و طراحانش حريف قابل اعتنائی ندارند ؛ هر چند که ثمره نبوغشان به سبب بعضی قصور به تاراج تقليد می رود يا به آتش جهل و غفلت می سوزد.
از آغاز تا به امروز ؛ طراحی فرش تبريز را بی هيچ شک و شبهه ای بايد اوج طراحی فرش ايران و حتی جهان ؛ از همه جهت بشمار آورد ؛هر چند که شاهد فراز و نشيب هائی بوده اما هرگزدر اين عرصه طراحان هيچيک ازسايرمناطق اقليمی بافت فرش ايران را يارای رقابت با طراحی و طراحان تبريز نبوده که هيچ ؛ حتی قدرت تقليد نيز در اين زمينه اغلب اوقات از سايرين ساقط است ؛ جسارت در بکارگيری رنگها و بی باکی در استفاده از نگاره ها ؛نو آوری در تلفيق و ترکيب ؛ روز مره گی در ابداع و خلاقيت ووو... ويژه گی هايی هستند که در نهايت فرش تبريز را در طول زمان يک سرو گردن بالاتر از سايرين قرار داده و نام طراحان فرش تبريز را زبانزد عام و خاص کرده است.
آنانيکه در اقصی نقاط جهان با فرش تبريز آشنايند کم و بيش نام طراحان آن نيزبه گوششان خورده و چه بسا شرح مختصری نيز از احوال آنها شنيده باشند و يا آنکه اين نامها را بر روی فرشهائی ديده اند ؛ اما مع الاسف اکثريت علاقه مندان و عموم مصرف کنندگان از احوال طراحان فرشهائی که گاه حتی سالهاست مالک آنند شرح مختصری نيز نمی دانند تا چه رسد به آنکه او را به نام و نسب بشناسند .
" جلالی " و به عبارت مصطلح بازار تبريز " طرح جلالی "  يکی از آن نام و نشان ها در عرصه فرش تبريز است که بر خلاف شهرت و آوازه هنری طرح ها ؛ کمتر کسی با شخصيت حقيقي  آفريننده اين آثارآشنايی داشته و او را از نزديک می شناسد .
دريکی ازتيمچه های بازار تبريز بنام پاساژ سعادت ؛ درآخرين مغازه طبقه فوقانی ؛ مغازه ای که به زحمت پذيرای سفارش دهندگان طرح بوده و حتی گاه فضای لازم را برای گشودن کاغذ شطرنجی که طرح قاليچه ای بر روی آن نقش بسته را ندارد ؛ يک ميز کوچک کار؛ يک نيمکت ؛ مقداری کاغذ شطرنجی ؛ تعدادی مداد رنگی ؛ بسته ای آبرنگ وچند شيشه گواش ؛ چند قلم موئی ؛ مداد ؛ مدادپاک کن ؛ چند طرح نيمه تمام وسرانجام مردی با قدی متوسط ؛ موهائی فر؛ چشمانی روشن وصورتی خندان وگوشت آلود . والبته محجوب ؛ مودب ؛ شکسته نفس و بی ادعا . اين تمامی آن چيزيست که " نادر جلال اقدسيان " (جلالی) متولد سال 1333 تبريز؛ با 35 سال سابقه طراحی فرش ازنظرفيزيکی درآن خلاصه می شود.
اما آنچه در اين تعريف فيزيکی نمی گنجد ؛ ايده ها ؛ خلاقيت ها و ابداعات هنری ؛ وابتکاراتی است که با همبن بضاعت اندک فيزيکی به آثاری تبديل شده و يا می شوند که گاه موجب فخر و مباهات موزه ها و کلکسيونهائی در اقصی نقاط جهانند .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 3 _ طرح " هويت " که به سفارش نگارنده توسط استاد جلالی طراحی گرديده است .


 استاد جلالی گاه با چنان جسارتی طرح می زند و نقش می کند که در اوج نوآوری ؛ باوراين نکته بر بيننده دشوارمی آيد که چگونه می توان پيوستگی اينهمه پيچيده گی و ظرافت را  در ذهن تجسم نموده و برقلم جاری ساخت  والبته اين توانايی خلاقانه و مبتکرانه دقيقا همان نکته تمايز استاد جلالی از سايرين است . 

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 4 _ طرح " چهار فصل " شاهکاری از استاد جلالی که به سفارش نگارنده طراحی گرديده ؛ بهمراه فرش توليد شده توسط نگارنده .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 5 _ ترنج طرح " چهار فصل" که طرحی از سفره هفت سين و لحظه تحويل سال می باشد.

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 6 _ قسمتی ديگر از طرح " چهار فصل" نمايی از تخت جمشيد را نشان می دهد.

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 7 _ قسمتی ديگر از طرح " چهار فصل " که فصل بهار را نشان می دهد .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 8 _ قسمتی از ترنج طرح " چهار فصل "


 او سنگهای سخت و بی جان تخت جمشيد ؛ ديوار های آجری گنبد سلطانيه ؛ بلندای ارک عليشاه ؛ سی و سه پل اصفهان وبسياری ديگر از آثار فرهنگی و هنری اين مرز و بوم را با نهادن در کنار زيبا ترين گلهای رنگارنگ  بهمراه پيچشی از اسليمی ها و سايه روشن ها ؛ آنچنان نرم و زيبا نشان می دهد که آدمی گاه گذر زمان را فراموش نموده و می پندارد که هنوزآن آثار دردوران اوج شکوه خويش اند .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 9 _ زرع نيم " تخت جمشيد "


 بی ترديد يکی از دلبستگی های استاد جلالی ؛ تاريخ پر فراز و نشيب ايران و آثار بجا مانده مصنوع و مکتوب از آن می باشد که نشانه های اين علاقه و دلبستگی در قالب ظروف ؛ زيور آلات ؛ ادوات رزمی وجنگی ؛ و ساير نگاره های تاريخی ؛ دراکثر آثاراستاد بطرز زيبائی جلوه گراست ؛ نکته حائز اهميت ديگرآنکه ؛ استاد جلالی علاوه بر نقش ونگا ره های تاريخی از بزرگانی که بنحوی در ساختن اين پيشينه تاريخی نقش داشته اند نيزغفلت ننموده وارادت خويش را با نقش پرتره آنان را در بسياری ازآثارش عينيت بخشيده است ؛ که درمجموع ؛ اين ويژه گی ها  آثاراستاد جلالي  را به پيام آورانی از تاريخ ايران برای هر بيننده ای بدل نموده است .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 10 _ طرح " تاريخ ايران " شاهکاری ديگر از استاد جلالی

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 11 _ قسمتی از طرح " تاريخ ايران "

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 12 _ قسمتی ديگر از طرح " تاريخ ايران " که نشان دهنده پرتره شخصيت ها و مقاطع تاريخی و آثار معماری ايران می باشد .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 13 _ قسمتی ديگر از طرح " تاريخ ايران " که نشان دهنده آتش زدن تخت جمشيد است.

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 14 _ طرح "گنج وهنر " که به سفارش نگارنده توسط استاد جلالی طراحی گرديده است .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 15 _ قسمتی از طرح " گنج و هنر " نشاندهنده پرتره شخصيت ها و زيور آلات و ادوات جنگی ايرانی .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 16 _ قسمتی ديگر ازطرح " گنج و هنر " نشاندهنده پرتره شخصيت ها و هنر مرصع کاری ايران .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 17 _ قسمت ميانی طرح " گنج و هنر " با شکلی از جغرافيای ايران که در آن علاوه بر اشياء زير خاکی و قيمتی ؛ معادن گوناگون ايران بواسطه رنگ ها در قسمتهای مختلف نمايانده شده است .


استاد جلالی با روحيه ای هنری و در پی ارضاء علايق انسانی ؛ درطراحی هايش به موضوعات اخلاقی ؛ فلسفی ومذهبی بذل توجه نموده وعلاوه برآن ازکنارفرهنگ فولکلوراين مرزوبوم نيزبی تفاوت رد نشده وگهگاه نمايه هايی ازآداب و رسوم ؛ و سنتهای اقوام مختلف ايرانی را بطرزماهرانه ای درزوايايی ازطرح هايش بکارگرفته است.

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 18 _ طرح " سير خلقت " نمايی از خلقت انسان و عوالم پس از مرگ .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 19 _ طرح " هويت " و برش هايی از حاشيه آن طرح که نشانگر بعضی از صنايع دستی ايران است .


از ديگر ويژه گی های آثار استاد جلالی ؛ بکار گيری خردمندانه ابياتی ازاشعارشعرای پارسی گوی وترک سرای ؛ به مناسبت موضوع طرح می باشد که اين نکته ناشی از توجه ويژه استاد به شعروشاعری وجايگاه فرهنگی آنها درعرصه هنرمی باشد.

مقاله دوم، استاد جلالی

 عکس شماره 20 _ قسمتی از طرح " گنج و هنر " که در آن بيتی از فردوسی نامدار نقش بسته است.

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 21 _قالی طرح " چهار فصل " که بدور حاشيه آن غزل کاملی از حافظ شيرازی طرح شده است.


برای آنانکه اهل دقت و کننجکاوی اند قطعا اين نکته پوشيده نيست که در طرحهای استاد جلالی
رگه هائی ازرنگ ولعاب سبک طراحی فرش اصفهان بچشم می خورد ؛ که اين امرهمانا ناشی ازآثار 10 سال اقامتی می باشد که استاد دراصفهان داشته اند والبته دراين دوران متقابلا فکروقلم استاد نيزتاثيراتی درعرصه طراحی فرش اصفهان بجای گذاشته ؛ بگونه ايکه درمدت اقامت خويش دراصفهان به سهم خود نقش قابل توجهی درارتقاء هنرمينياتوروپرتره بافی وانتقال تنوع رنگ فرش تبريز در عرصه فرش اصفهان ايفا نموده است .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 22 _ قسمتی از يکی از طرح های استاد جلالی که از نظر رنگ آميزی شباهت زيادی به فرش های اصفهان دارد .

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 23 _ قسمتی از حاشيه يکی از طرح های استاد جلالی که که شباهت نزديکی با فرش اصفهان دارد.

مقاله دوم، استاد جلالی

عکس شماره 24 _ طراحی قابی زيبا بدور طرح اصلی يکی از ابداعات استاد جلالی است که با مهارتی خاص انجام می يابد بگو نه ايکه بعد از اتمام بافت ؛ گويا فرش درقاب زيبايی قرارداده شده است.


شمار طرح های استاد جلالی (به تاييد استاد) متجاوز از 350 طرح است که هر کدام از آنها درنوع خود ازويژه گی های خاصی برخوردارند ؛ بطوريکه نمی توان هيچيک را برديگری ترجيح داد ؛ همانگونه که خود استاد نيزدرپاسخ به اين سئوال که بهترين طرح شما کدام است ؟ سکوت را بهترين پاسخ دانسته و درتوضيح اين سکوت با کلامی مختصر ابراز داشتند: حالات گوناگون روحی من در قالب طرح هايم ارائه شده و تفکيک و ترجيح اين حالات امری بسيار دشوار است .
از اينروی برای شناخت بهتر استاد جلالی ؛ ناگزيرازشناخت آثارش بوده وازآنجا که شرح و وصف همه آثاراستاد عملا مقدوروممکن نيست ؛ خلاصه وار به ويژه گی های مشترک آثار استاد پرداختيم  تا مشتی باشد نمونه از خروار.
و کلام آخر اينکه ؛ چنانچه طراحی استاد جلالی را نخواهيم مکتبی جديد در طراحی فرش تبريز بناميم ؛ بی ترديد بايد آنرا سبک و شيوه ای منحصر بفرد بدانيم که بسهم خود در تعالی فرش تبريز نقش بسزائی ايفا نموده و می نمايد .

توضيح : مطالب ملهم از مراودات و مکالمات نگارنده با استاد بوده و مورد تاييد و تصديق استاد می باشند.

توضيح : عکس های شماره 3 _ 4 _ 9 _ 10 _ 18 _ 21 _ 22 _23 _ 24 همگی متعلق به گالری ابری در آمريکا هستند که در کنار ديگر شاهکار های هنری ايران در معرض ديد علاقه مندان می باشند.

تحقيق و نگارش از : سعيد رونقيان تبريزی

انجمن علمی فرش ایران

منبع :