اساتید فرش

سلسله گفتاری پيرامون هنر و هنرمندان قالی تبريز

تا کنون درموضوع قالی ايران و مجموعه عوامل آن  ، بسيار گفته و نوشته اند ، وهرانديشه ای با ويژه گيهای خاستگاه خود به شرح و وصف آن پرداخته است ، اما آنچه دراين ميان جای تامل دارد عدم و يا کمينه بودن مطلبی گفتار و نوشتارهائيست که قالی وعوامل آن را آنگونه که هست ، نموده باشد و به عبارت ديگر،آنگونه قالی ايران وعوامل آن را نمايانده باشد که هويت مفهومی وموضوعی آن مستقل ازشخصيت حقيقی يا حقوقی گوينده يا نويسنده  ، برای خواننده يا شنونده قابل درک ودريافت باشد.

البته بی هيچ اشارتی برآگاهان امر روشن است که بررسی کارشناسانه وعلمی قالی ايران بطورهمه جانبه ، به جهت وسعت جغرافيايی وگسترده گی موضوعی ومفهومی آن ، امرچندان سهل وساده ای نيست ، مخصوصا آنگاه که عقبه تاريخی نيزبراين عوامل افزوده شود که درآن صورت وقتی سخن از قالی ايران است ، حيطه کلام از پارت و ماد است تا به امروز، درمنطقه ای به وسعت جغرافيايی ختن تا قسطنطنيه .

نگارنده همواره وبه هر بهانه ای متذکر اين باورعقلی و علمی بوده است که هيچ کس نميتواند به تنهايی قالی ايران را بطورهمه جانبه شناخته و بشناساند وادعای هرمدعی در اين مقام جز لاف و گزاف نخواهد بود ، ولذا تنها راه شناخت فرش ايران روش استقرائی است تا بتوان از کنارهم نهادن مجموعه يافته های نظری وعملی همگان ، تعريف و توصيفی جامع و کامل از قالی ايران و مجموعه عوامل آن ارائه نمود.

درپی اين انديشه به نسبت وسع و توان ، در جهت شناساندن گوشه ای از قالی ايران آنهم در محدوده زمانی و مکانی معين ، سلسله گفتاری به علاقمندان تقديم می شود که درهرمقاله ازآن به طور مستقل يکی از عوامل قالی تبريز اعم از طراح و نقاش ، توليد کننده ، خبره ، امضا ها ، وهرآنچه بنوعی در شکل يا هويت قالی تبريز نقشی داشته است ، معرفی خواهد شد .

لازم به ذکر است  که شرح و تفصيل جزئيات  هر مورد ، خارج از عهده مقالات بوده ،  لذا به ايجاب نوشتار، به صفات برجسته و نکات کليدی هر مورد بسنده نموده و بگو نه ايکه خللی به موضوع وارد نشود رعايت اختصار شده است .

توضيح لازم ديگر اينکه  بحسب احساس ضرورت عقلی، بر خلاف عرف معمول از عوامل و نقش آفرينانی سخن آغاز می کنيم که در قيد حيات و حدالامکان مرجع و منبع همين نوشتارها باشند ، چرا که اگراين نقد بگذاريم و به نسيه ها بپردازيم ، چه بسا همين افراد معدود و منابع محدود را نيز که بمثابه دائره المعارف هايی از احوال قالی تبريز هستند  ، بدون اخذ و ثبت هيچ شرح و احوالی از کف بدهيم .


مقاله هفتم

استاد حبيب  محمدعلی نژاد اول

صندوقچه اسرار فرش آذربايجان

استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

1 _ استاد حبيب محمدعلی نژاد اول


خبره کلمه ای متداول در افواه عموم است که کمتر کسی با معنی عرفی آن نا آشناست  و همگان به تناسب موضوع عموما بدون دقت درعمق معنی ، آن را مورد استفاده قرار می دهيم ، اين کلمه عادی شده وبظاهر کم اهميت ، چنانچه در مقام حقيقی و جايگاه متناسب با معنی قرار گيرد ،  واجد توضيح مکمل و شرح مفصل خواهد بود.

خِبره يا خُبره ، به معنی دانستن حقيقت و يا کُنه چيزی گفته می شود ودرعرف به کسی اطلاق می شود که درحرفه يا فن منتسب بدان  ، به سبب ممارست ، تجربه و آگاهی ، به جميع جوانب و احوال حرفه يا فن مورد نظر احاطه و تسلط داشته باشد ، و بديهی است که به جهت ار تباط مستيقيم اين تسلط با تجربه ، زمان نقش مهمی دراين ميان ايفاء خواهد نمود ، چرا که کسب تجربه جز با صرف زمان ميسرنيست وبه بيان ديگر، تاوان تجربه ، عمر است . چه بسيار کسان که همه عمررا تاوان خبره گی در فن وحرفه ای داده اند و يکی از آن همه ، استاد حاج حبيب  محمدعلی نژاد اول است .


استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

2_ تصوير پروانه کسب استاد نژاد اول

نام : حبيب

نام خانوادگی : محمد علی نژاد اول

نام پدر : علی

شماره شناسنامه : 26

تاريخ تولد : 1327

محل تولد : تبريز

شغل : فرش فروشی

تارخ صدور پروانه : 4/12/1350


استاد حاج حبيب نژاد اول را قطعا می توان شخص اول خبرگان فرش آذربايحان ، خصوصا در بافته های روستايی و عشايری دانست و کمتر کسی را حتی در سطح بين اللملی می توان يافت که با فرش آذربايجان سر و کار داشته و يا آنکه ولو يکبارراهش به سبب فرش آنتيک به بازارتبريزافتاده باشد وبا اين نام و آوازه خبره گی آن نا آشنا باشد. وهرگز کلمه ای از اين سخنگزاف و اغراق نيست  چرا که اجماع اهل فن  گواه اين مدعاست .


استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

 

3 _ فرش قديمی هشت ضلعی بختياری از مجموعه شخصی استاد


کسی که با نام و نشان ، يک بيکِ بافته های آذربايجان را روستا به روستا از هم تميزمی دهد ، سبک و شيوه های بافت را آگاهانه می شناسد ، بسياری از مثل ها و حکايات فرش آذربايجان را در سينه دارد ، چرائی و چگونگی ظرايف هنری بافته های آذربايجان را مستند و مستقيم ازاهلش دريافته است ، ابداعات و ابتکارات هنری دست بافته ها را به تجربه کشف وملکه ذهنی خود نموده است ، وبالاتر از همه آنکه در اثبات عاشقی خود بر فرش ، هنوز که هنوز است ، حتی به بهانه کهولت سن  ، دست نوازشش را از سرِ هنر دست بافته های اين مرز و بوم نکشيده است . از اينروست که نگارنده هماوردی برای ايشان در عرصه فرش های آنتيک ، خصوصا دست بافته های آذربايجان نمی شناسد. و به تمام معنا استاد نژاد اول را مصداق واژه خُبره می پندارد.


استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

4 _ استاد در حال شرح و توضيح جورجين شاهسون بسيار آنتيک از مجموعه شخصی که از پشم کشاله ران بره توليد شده است . حالت صورت استاد نشان دهنده عشق و علاقه استاد می باشد


استاد نژاد اول کسی است که از انواع فرش تا گليم ، جاجيم ، ورنی ، سوزنی ، مفرش ، جل و روزينی و يراق ، جورجين ، هيبه ، و نمکدان ودر يک کلام ، هر آنچه را ايلات وعشايرو روستائيان  و همه بافندگان اين ديار ، بافته اند و تافته اند و دوخته اند ، از تکه ای به اندازه کف دست گرفته تا قالی های چند ده متری ،  در طول بيش از نيم قرن ممارستِ عاشقانه با فرش ، يک بيک با گوشت و پوست لمس نموده واز شناخت آنها لذت بصری و حظ معنوی برده است و البته علاوه بر آنکه خويشتن با باوری عميق ، شان و قدر تک تک آنها را بمثابه يک اثر هنری نفيس همواره مراعات نموده ، حتی سايرين را نيز به تکريم آنها واداشته است .

استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

5 _ از راست به چپ : جل اسب تلفيقی از ترمه و جاجيم ، يراق شاهسون بافت ، جل کف ساده ، سه قطعه آنتيک از مجموعه شخصی استاد


استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

6 _ هيبه اوچ ارقاج هشترود ، از مجموعه شخصی استاد ، بنا به گفته استاد ، در بافته های هشترود با فته های زيبا و آنتيکی با اوچ ارقاج ( سه پود ) بش ارقاج ( پنج پود ) و حتی يدی ارقاج ( هفت پود ) توليد شده اند که به همين عناوين نيز شهره بوده اند


استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

7 _ خورجين قايق بافت پشم شتر شاهسون ، از مجموعه شخصی استاد . اين قبيل صنايع دستی شاهسون در ميان کلکسيونرهای غربی با عنوان ( Camel Wool ) شهره آفاقند


استاد نژاد اول را بايد مرجع بسياری از واژه ها و اصطلاحات روستايی و عشايری فرش آذربايجان دانست که بواسطه ممارست بازرگانان و محققان داخلی و خارجی با ايشان در طول بيش از پنج دهه در کتب و مقالات و حتی محاورات نشر يافته اند ، زيرا روش استاد در برخورد با مراجعين چنين بوده است که با ارائه هر بافته ای ، شرح احوالی مفصل از آن نيز بطور شفاهی ارائه می نمود تا خريدار يا طالب کالا را با ارزش های هنری _ فرهنگی آن کاملا آشنا سازد و در اين محاورات ، اصطلاحات ، واژه ها وحتی جستارهايی از فرهنگ فولکلور که استاد نژاد اول آنها را از منابع دست اول ميدانی کسب نموده بود ، رد و بدل می شد که از اين طريق به کتب و نشريات ، خصوصا در خارج از مرزها منقل شده است . و البته بسياری از محققان داخلی نيز از استاد بهره ها برده و ندانسته ها آموخته اند که مع الاسف بسياری از آن ها نمک خورده و نمکدان شکسته اند و حتی در نوشته هايشان از يک تشکر خشک و خالی نيز دريغ نموده اند .

هر چند که از سويی به دلايل متعدد اقتصادی و اجتماعی و از سويی ديگر به جهت عدم حمايت نهادهای مسئول ، کلکسيون و کلسيونری از واژه های جا نيفتاده در ايران است ، ولی استاد نژاد اول را بايد پيشگام اين عرصه در موضوع فرش ، در منطقه آذربايجان  دانست که بطور شخصی همواره کلکسيونی از فرش ها و دست بافته های ناب را فراهم داشته  و حقيقتا آبرويی برای فرش آذربايجان بوده است و البته اهل فن بر مرارت ها و مشکلات اين حرکت واقف و آگاهند ، که جز عشق و علاقه نمی تواند از عهده سختی آن بر آيد .

استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

8_ روزينی بسيار زيبا و نادر با تصوير دو ملائکه و با مارک " عمل انگجی " ، قطعه آنتيکی از مجموعه شخصی استاد


استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

9 _ سه قطعه از فرش های آنتيک مجموعه شخصی استاد ، از راست به چپ : زرع نيم جا نمازی کازاک ، کناره کردی قوچان ، قاليچه شيری بيجار


استاد حبيب محمدعلی نژاد اول

10_ قاليچه آنتيک و کلکسيونی چهار فصل تبريز ، از مجموعه شخصی استاد


 جملات فوق ، وصف گزيده ای بود ازاستاد ی که اگر بخواهيم به شرحی مفصل وصفش کنيم :

مثتنوی هفتاد من کاغذ شود .

اين مختصر ، تذکر و اشارتی باشد بر پژوهشگران و دانشجويان و همه آنانيکه دل در گرو هنر فرش دارند ، تا از اين مراجع و منابع مستند و غنی ، بقدر وسع و توان بهره برند .

 استاد نژاد اول ، از گشودن صندوقچه اسرار سينه برای طالبان و عاشقان فرش دريغی نداشته و از نشر داشته ها و دانسته هايش چشمداشتی ندارد .


سعيد رونقيان تبريزی

انجمن علمی فرش ایران

منبع :