نقوش و طرح های فرش

فـرش‌هـای سلجوقی

یک نقطه اوج هنر فرش‌بافی که در طی سه قرن دوره سلکیوک است اما متأسفانه هیچ نمونه‌ای از آن دوران که دوره سلکیوک بزرگ نامیده می‌شود وجود ندارد . اما به هر حال می‌دانیم که فرش‌هایی از دوره سلکیوک آناتولی باقیمانده است . اینها ‹‹ فرش‌های کونیا ›› طراحی شده‌اند . اما اساساً این یک نام غلط است . صنایع شاهد ما از سه کشف حاصل می‌شود . آنها از کونیا و بی‌سهیر و فوشا هستند .

علی‌رغم شرایط تکه پاره بودن اکثر این نمونه‌ها این امکان وجود داشته است که این تکه‌ها را در کنار هم گرد آوریم و بتوانیم طرح و کیفیت آن را تعیین کنیم . از اینرو این گروه می‌تواند اولین گروه فرشهای ترکی قابل تشخیص نامیده شود به عنوان طلایه‌دار فرشهای دوره‌های بعد حتی تا زمان حاضر .
امروزه کلکسیون فرش سلکیوک محلی شامل هجده قطعه است که پانزده تای آنها به صورت تکه است .هشت تای اینها در کونیا و سه تای آن در بنیشیر پیدا شدند . هفت تای آنها نیز از فوستات بدست آمدند . تنها دو تای آنها کاملاً شبیه به هم هستند . هر دو آنها در موزه هنرهای اسلامی و ترکی استانبول هستند . بقیه همگی رنگ‌ها و نقش‌های متفاوت‌ دارند . که هر کدام از آنها بی‌همتاست . چنین تغییراتی نشان‌دهنده وجود استعداد خلاق قابل توجه در کسانی است که این فرشها را بافته‌اند .
ماهیت یک تحقیق گروه سلکیوک آشکار می‌کند که طرح‌های اصلی از القاء نقش‌های گلدار بسیار عالی درون طرح‌های هندسی ناشی شده است . و حاشیه آن شامل شیوه‌های کوفی است . در بعضی حالات شکلهای هندسی بوسیله تکرار نقش‌ها در ردیف‌ها خلق می‌شود . در واقع نقش‌های گلدار ، اگر بتوان آنها را تشخیص داد تنها به روش و سبک خاصی نیستند . اما به طور خیلی زیادی خلاصه شده‌اند . مادامیکه ما هر کدام از این تکه‌ها را امتحان می‌کنیم این موضوع به طور کاملاً واضح نمود می‌کند که تعمیم‌ها و عمومیت دادن‌ها ، باید راهی به بی‌همتایی برساند و کیفیت بسیار خوب هر کدام از اجزاء .
فـرشهـای سلکیـوک مسجـد عـلاءالـدیـن و کـونیـا :
فرشهای اصلی کشف شده در مسجد علاءالدین کونیا تاریخش به نیمه اول قرن سیزدهم برمی‌گردد . و پیشرفت در فرش‌بافی کرکی را در آن دوره نشان میدهد . آنها همچنین مورد توجه واقع می‌شوند به عنوان نمونه‌های اصلی برای همه فرش‌های سلکیوک . جزئیات خاستگاه و اساس آنها هنوز یک موضوع قابل تعمق است .
تا سال 1905 هیچکدام از بازدیدکنندگان مسجد علاءالدین کونیا شامل ‹‹ سار ›› متخصص فرش از وجود فرشهای باارزش اینجا آگاه نبودند . آنها در سال 1905 توسط مارتین که اشاره به اهمیت زیاد تاریخ فرش‌بافی آنها کرد کشف شدند . در یک مدت زمان کوتاه آنها بسیار مشهور شدند اگر چه مارتین خودش آنها را تا سال 1908 منتشر نکرد . سپس آنها اعطاء شدند به یک مکان در یک کار دو حجمی فوق‌العاده متن و اندازه صفحاتcm 56*67
بود ( حجم متن به تنهایی به 10 کیلو می‌رسید ) .
داستان چگونگی کشف و انتشار نهایی در صفحه 113 کتاب مارتین یافت می‌شود . او بیان می‌کند که در مسجد علاءالدین در کونیا که در سال 1220 تمام شد ، چهار فرش و دو تکه‌ای از فرش وجود دارد که متفاوت از دیگران هستند متفاوت از همه چندین صد فرشی که مسجد را فرش کرده‌اند . یکی از زیباترین و قدیمی‌ترین فرشها در ترکیه . زمینه آنها با یک الگوهای ساده که مرتباً تکرار شده است تزئین می‌شود . حاشیه این فرشها که یکی از خصوصیات و مشخصه‌های آنها وجود کلمات تزئینی به خط کوفی در حاشیه فرش است که شکوه آنها از اندازه سبز رنگ آنها کاملاً متفاوت‌ از همة نمونه‌های شناخته شده فرش‌های دیگر است . بعد از اینکه فرید پاشا از فرمانداری کونیا دست کشید و نخست وزیر عبدالحمید شد او دستور داد که برای شاه ویلیام سوئدی از همه فرشهای سلکیوک که خواسته عکسبرداری و نقاشی آبرنگ بکشند .
پاورقی کتاب مارتین صفحه 247 توضیح می‌دهد که چگونه نماینده کنسولگری آلمان هرلوی تیو با مهربانی اجازه عکسبرداری می‌دهد . به هر حال قبل از ارسال به H.R.H شاه ویلیام هر کپی عکس‌ها هرلوی تیود کسی که یک دانمارکی است اگر چه اکنون در آلمان مشغول به کار است و پنداشت او ممکن است با فرستادن عکس‌های این فرش‌های مهم به کشور جدیدش خدمتی کرده باشد به آنهائیکه علاقه‌مند به این موضوع در برلین هستند . این دلیلی است که چرا دکتر ‹‹ سار ›› نتوانست آنها را در یک مقاله‌ای که اخیراً منتشر کرد دربارة فرشهای آسیای صغیر در هرور هند اتریشی لوکسنت و کونتساند ورک ارائه دهد . در اکتبر 1907 دکتر ساره بیان کرد . این یک کم عجیب است که نویسنده نوشته یک اثر بزرگ دربارة فرشهای آسیایی در طول همه دورة درازمدتی که به تحقیق هنر شرقی پرداخته بود همه توجهش را به هنر شرقی در کونیا معطوف کرده بود و مطمئناً برای ارائه و تهیه اثر بزرگش دربارة معماری ایرانی اغلب یک بازدیدکننده در این مسجد بود و مسجدی که قبلاً هیچ توجهی به فرشهای آن نمی‌کرد اما اکنون آنها بسیار چشمگیر هستند . آنها مطمئناً تکه تکه می‌شوند . حقیقت واقعی این است که این فرشها اصلاً درک نشدند و آنها در قسمتی از مسجد که دورترین نقطه از محراب بود انداخته شده بودند جائیکه آنها در زیر پای همگان لگدمال شده‌اند . نه تنها توسط هرلوتیو بلکه توسط همه خبره‌های دیگر فرش که از مسجد شگفت‌انگیز علاءالدین دیدن کرده‌اند . و هنوز آنها کاملاً متفاوت از همة فرش‌های دیگر در این مسجد هستند که حتی از فاصلة دور هم رنگ‌بندی ویژه آنها چشم‌ها را جذب می‌کند . در نتیجه توجهات هرلوتیود به ارزش علمی گرانبهای آنها و آنها یکی از مناظر تماشایی کونیا شدند .
یک مطلب دیگر این است که چگونه شاه از لوی تیود خواست تا از فرشها عکسبرداری و نقاشی آبرنگ بکشد و همچنین اینکه لوی تیود کپی کرده بود از همه آنها برای خودش و آنها را بدون اجازه به برلین فرستاده بود . یک سال قبل سار بیان کرده بود در یک مقاله دربارة موضوعی که او کار کرده بود از عکس‌ها و نقاشی‌های آبرنگ لوی تیود بدون اینکه فرش‌های اصلی را دیده باشد . مقالة سار یک سال پیش از چاپ کتاب مارتین ارائه شده و به طور گسترده‌ای پخش شد . به علت علاقه زیاد به این فرشها علاقه‌ها با انتشار فرشها در سال 1909 در کتابش تازه شد . آنها دوباره در سال 1914 توسط بودی و گونل تجدید چاپ شدند .
هشت فرش کشف شده در 1905 اگر چه به شدت آسیب دیده بودند ولی در واقع از دوره سلکیوک باقی مانده بودند و اکنون همه آنها به موزه هنرهای اسلامی و ترکی استانبول آورده شدند جائیکه آنها بین غنی‌ترین و بزرگترین کلکسیون فرش‌های جهان نگهداری می‌شوند . که اکنون شامل بیش از هزار فقره جنس می‌باشد و در مکان جدید موزه در قصر ابراهیم پاشا جا داده می شود . اجازه بدهید به این نمونه‌ها نگاهی بیاندازیم . سه تای آنها تقریباً بی عیب و سالم هستند و پنج تای آنها به صورت تکه فرش هستند . همه آنها از چشم و با گره ترکی هستند . با یک تار دولا تاب کرم رنگ و پشم رنگ شده گاومیش و یک پود از پشم قرمز خشک دولا تاب . این نمونه‌ها به طور میانگین 840 گره در هر 10 سانتی‌متر مربع دارند و دو یا سه پود که بین هر ردیف گره‌ها زده می‌شود . عنصر اصلی مشخصه طرح حاشیه بزرگ آن با نوشته خط کوفی است اما نقش‌های هندسی نیز به طور برجسته به چشم می‌خورد .
به علت اهمیت آنها هر نمونه به طور انفرادی توضیح داده خواهد شد . اولین مورد که در بین نمونه‌ها کشف شد یک فرش پشمی است ، 50/5 * 85/2 متر منسوب به قرن سیزدهم آناتولی که به موزه در تاریخ سی و یکم مارس 1930 آورده شد . فرش در برگیرندة نقش‌های عقاب مانند قرمز تیره اشاره به نوک تیر زمینه قهوه‌ای و با اشکال لوزی شکلی به رنگ آبی روشن که در ردیف‌های حاشیه روی یک زمینه قرمز روشن قرار گرفته‌اند . حاشیه شامل نقش کوفی به رنگ آبی روشن و زمینه سفید روی یک زمینه آبی تیره شد و با نوارهای قرمز و زرد تزئین شده است . یک ردیف ستاره‌های آبی هشت گوشه در مربع‌های قرمز قسمت داخلی حاشیه را پر میکنند . در حالیکه حاشیه محافظ خارجی که به حاشیه اصلی ضمیمه می‌شود نقشه یکسانی دارد . اما در اینجا رنگ‌ها معکوس می‌شوند .
دومین فرش از این گروه و دوره یکسان و به اندازه 40/2 * 20/3 متر می‌باشد که در تاریخ مشابه نمونه اول به موزه آورده شد . گره‌های این فرش اندکی اُریب و متمایل به راست هستند با 729 گره در هر 10 سانتی‌متر مربع . زمینه اصلی آبی تیره با پودهای ستاره‌ای هشت گوشه آبی روشن پوشیده می‌شود . همه به طور منظم در ردیف‌های خمیده قرار گرفته‌اند و از چهار طرف بوسیلة یک نقشه صلیب مانند با نوارهای دوبل که به رنگ آبی روشن هستند و با نوشته‌های کوفی عقاب‌مانند دوتایی تزئین می‌شوند .
سومین فرش 46/2 * 08/6 متر است و اسناد یکسانی مانند نمونه بالایی دارد به جزء اینکه در گرههای ترکی که کمی به طرف چپ مایل هستند . ترکیب زمینه اصلی قرمز در ردیف‌های حاشیه روی یک زمینه کرم رنگ . اکتاگونس با چهار نقش‌های عقابی پر می‌شود که با نام ‹‹ پای شتر ›› شناخته می‌شود و به صورت یک جفت تصویر درآیند قرار گرفته است . حاشیه اصلی که تنها در یک لبه فرش باقی‌مانده است شامل یک ردیف نقش‌های شبیه خط کوفی جفت می‌باشد . هر جفت با خطوط سفید و زمینه قهوه‌ای که به قسمت مرکز بوسیله یک نقش برجسته هلالی شکل متصل می شود . حاشیه‌های محافظ داخلی و خارجی یکسان و همانند هستند شامل یک نوار قهوه‌ای پهن بین دو نوار آبی باریک .
این بزرگترین بقایای فرش سلکیوک که ‹‹ پای شتر ›› نامیده می‌شود نشان از تأثیرات چینی دارد و شاید از منسوجات وارد شده و کارهای فلزی یا ظروف چینی الهام گرفته باشد که درون فرهنگ سلکیوک آناتولی در قرن سیزدهم رسوخ کرده است .
مدالیون ( با مدال بزرگ تزئین دادن ) پای شتر در یک نمایش فرش روی یک دست نوشته چینی به تاریخ اواخر قرن سیزدهم که گوبلای خان مغول را در حال شکار در یک جلگه وسیع بی‌درخت نشان می‌دهد دیده شده است . نوشته اسکون در موزه قصر ملی و تایوان بوسیله لوکوآن تاو در سال 1280 نمایش گذاشته شده است . تصویر سه شتر را در یک کاروان که بار دارند و کالاها با فرشها و گلیم‌ها پیچیده شده‌اند را نشان می‌دهد . شتر سوم یک فرش با زمینه قرمز با یکسری شش ضلعی در بالای هر کدام را نمایش می‌دهد .
10 . D جزئیات فرش سلکیوک کونیا و قرن سیزدهم . از A جیجر تصویر 10 را ببینید .
لوح 2 ـ تکه‌ای از فرش سامراء 32 * 29/0 متر و قرن نهم موزه ملی استکهلم .
لوح 3 ـ تکراری از فرش سامراء 13/0 * 305/0 قرن نهم موزه فستات : روهس ، گوتنبرگ .
لوح a 3 ـ سیستم ، آناتولی جنترال با نقش‌های هندسی مشابه با تکه فرش سامراء قرن نهم ، کلکسیون خصوصی فوستات و استانبول .
لوح 4 ـ فرش سلکیوک کونیا ، 50/5 * 85/2 متر موزه هنرهای اسلامی و ترکی ، استانبول .
لوح 5 ـ فرش سلکیوک کونیا 40/2 * 20/3 متر قرن سیزدهم . موزه هنرهای اسلامی و ترکی‌، استانبول .
لوح a 6 ـ جزئیات فرش سلکیوک کونیا .
لوح 6 ـ فرش سلکیوک کونیا ، 46/2 * 08/6 متر قرن سیزدهم ، موزه هنرهای ترکی و اسلامی استانبول .
لوح 7 ـ فرش سلکیوک کونیا 14/1 * 30/2 متر ، قرن سیزدهم موزه هنرهای اسلامی و ترکی استانبول .
لوح 8 ـ فرش سلکیوک کونیا 74/0 * 90/0 متر قرن سیزدهم . موزه هنرهای ترکی و اسلامی استانبول .
لوح 9 ـ فرش سلکیوک کونیا 23/1 * 26/2 متر قرن سیزدهم موزه هنرهای اسلامی و ترکی استانبول .
این دو تکه از فرش بسیار آسیب دیده را مقایسه می‌کند . متر 66/1 * 87/0 و متر 23/1 * 32/1 در یک موزه یکسان .
لوح 10 ـ فرش سلکیوک کونیا متر 17 * 77/0 قرن سیزدهم موز هنرهای اسلامی و ترکی استانبول این نقش یکسان همچنین روی سومین فرش کونیا با یک پس زمینه قهوه‌ای روشن با شش‌ضلعی‌های قرمز تیره دیده می‌شود . این شیوه ‹‹ پای شتر ›› اخیراً نقش ز ترکمن نامیده می‌شود . که به طور واضح به آناتولی با سلکیوک آمد .
اندازه‌های فرش چهارم 14/1 * 30/2 متر است . زمینه قرمز عمیق این تکه فرش با ردیف‌های قطری به رنگ قرمز روشن پر می‌شود . نقش‌های گلدار به طور عالی و اساساً شش ضلعی با نقش‌های عقابی شکل که از اطراف گسترش یافته است . و یک نقش هلالی شکل از رأس . و شش گوشه‌هایی به رنگ قرمز یا قرمز تیره روی یک زمینه قرمز یا آبی . شش ضلعی‌ها به طور افقی به ریشه‌های پله‌دار متصل می‌شوند ، به طور متناوب از راست به چپ در ر ردیف .
الگوی این فرش همانطور که آگنس جیجر اشاره کرده شباهت دارد به یک نمونه پارچه ابریشمی چینی متعلق به یک گروه که در مقبره‌های مصری پیدا شده است . کپی مستقیم حریر گلدار ابریشمی چینی براحتی قابل تشخیص است . با وجود سادگی اشکال و زاویه بندی‌های طراحی که توسط تکنیک فرش خشن‌تر ایجاب می شود . اما حریر ابریشمی یک رنگ است . علاوه بر توجه به شباهت الگو این باید مشخص شود که همه انواع تأثیرات تقریباً همیشه معکوس هستند . حاشیه شامل یک ردیف مربع با برآمدگی نقش‌های عقابی شکل که به دومین فرش کونیا شباهت دارد . اما اینجا نقش فیروزه روی یک زمینه قهوه‌ای طبیعی زده می‌شود . مربع پیشین اکنون به یک ستاره هشت گوشه تبدیل شد و نقش روی حاشیه کناری بالهایی دارد که به صورت برآمده از هر طرف نقش ستاره داخل نقش یک ستاره است . این بالها به عقابها منتهی شده و در مرکز به لوزی‌ها متصل می‌شوند . حاشیه‌های نگهبان داخلی و خارجی شامل یک ردیف سنگریزه با نقش‌هایی مانند که با عقابها و مثلث‌هایی به رنگ سفید روی یک زمینه قرمز تزئین می‌شود . حاشیه نگهبان داخلی از زمینه اصلی بوسیله یک نوار آبی پهن که با نقش‌ عقابی قرمز روشن در مراکز زمینه پر می‌شود جدا می‌شود .
پنجمین فرش با اسناد مشابه به اندازة 74/0 * 90/0 متر می باشد . تارها یک لا و بیشتر پشم قرمز ضخیم است . گره‌های ترکی در این نمونه کمی مورب و مایل به ثابت هستند . زمینه اصلی شامل نقش‌های عقابی شش گوشه در ردیف‌های شروع هستند . نقش‌های عمودی روی زمینه آبی تیره به رنگ آبی روشن هستند و شامل سنگریزه قرمز یا نقش هندسی ‹‹S ‌ ››
در مراکز آنها می شود . آنها در پائیس بوسیله یک نوک تیر محدود می‌شود . و در بالا بوسیله یک لوزی شامل یک لفاف قرمز کوچک محدود می‌شود .
لوح 12 ـ فرش سلکیوک بیشیر ، 54/2 * 70/1 متر ، قرن سیزدهم و موزه مولانا ، کونیا .
لوح 13 ـ جزئی از لوح 12 . فرش سلکیوک بیشیر .
12. D ـ جزئی از فرش سلکیوک بیشیر قرن سیزدهم . لوح 12 و 13 را ببینید .
III3ـ قوطی حلبی چای سیلان برای چای . نقش حاشیه‌ را در تصویر 4 ببینید .
III4 ـ سجاده لادیک . موزه هنرهای اسلامی و ترکی و استانبول . با شکل III3مقایسه کنید .
حاشیه اصلی شامل یک نقش کوفی گروه‌های پی در پی ریشه‌های سفید که زمینه قهوه‌ای دارد . هر گروه خطوط بوسیله یک شیوه قلاب مانند شکل به گروه بعدی متصل می‌شود . که می‌تواند به شکل نقش هلالی شکل باشد . اما به خاطر وضعیت نامرغوب تکه فرش ، تشخیص هویت آن غیر ممکن است .
در لبه داخلی حاشیه و فضاهای مستطیل شکل بوجود آمده بوسیله نقش کوفی سبا یک رنگ قرمز و آبی پر می‌شود . در داخل این و روی زمینه قرمز حاشیه یک مربع قرمز کوچک روی هر ضلع بوسیله دو مثلث آبی رنگ که یک ستاره هشت گوشه را تشکیل می‌دهد واقع شده‌اند . حاشیه نگهبان داخلی شامل یک نوار پهن با شیوه‌های گلدار هندسی می‌باشد که نقش ‹‹ پای غاز ›› نامیده می‌شود . که اثر به نوک‌های تیر شباهت دارد که یک طرف قرمز و یک طرف آبی دارد که به طور متناوب به راست و چپ روی یک زمینه زود تغییر می کند .
لوح 11 ـ فرش سلکیوک بیشهیر ، 49/0 *16/1 متر ، و قرن سیزدهم و موزه مولانا ، کونیا .
ششمین نمونه از کلکسیون مسجد علاءالدین شامل هر دو تکه فرش یکی به اندازة 66/1 * 87/0 متر و دیگری به ابعاد 23/1 * 32/1 متر . آنها در شرایط بسیار نامرغوبی هستند اما باید بخشی از یک فرش سه متری در عرض و احتمالاً با اندازة بزرگتر در طول باشد . ترکیبات شامل ردیف‌های چین‌خوردگی که نزدیک به جسم قرار گرفته‌اند نقش‌های قلاب مانند لوزی شکل ‹‹ بازوهای دست به کمر زده ›› به رنگ آبی تیره روی یک زمینه قهوه‌ای روشن مایل به زرد . در لبه پایین‌تر زمینه رنگ‌ها تغییر می‌کنند و نقش به رنگ قهوه‌ای روشن مایل به زرد و زمینه آبی تیره می‌شود و نقش یک لفاف لوزی شکل قرمز رنگ دارد . حاشیه اصلی که به شدت پهن است یک شیوه کوفی در آن است و هر جفت ساقه‌های کوفی مقابل هم به بعدی بوسیله یک طرح قلاب مانند متصل می‌شوند که با یک نقش هلالی شکل تاجدار ( نوکدار ) می‌شود . ساقه‌ها و طرح‌های متصل شده قرمز تیره روی زمینه به رنگ قرمز روشن هستند ، در حالیکه نقش هلالی شکل سبز رنگ است . حاشیه نگهبان داخلی حاشیه را از زمینه جدا می‌کند و یک نوار زرد رنگ است که روی دو طرف کناره‌ها بوسیله یک نقش برجسته قهوه‌ای مایل به قرمز کشیده شده است .
یک فرش بزرگ به ابعاد 23/1 * 26/2 متر با طرح و رنگ‌های یکسان وجود دارد اما آن در شرایط بسیار جدی قرار دارد . او یک کناره و بیشتر حاشیه را ندارد . رنگ‌های آن از بین رفته‌اند و بیشتر کرک آن از دست رفته‌اند .
آخرین تکه فرش که توضیح داده می‌شود خیلی کوچک است به ابعاد 17/0 * 77/0 متر و تنها یک بخش کوچکی از زمینه اصلی و حاشیه را داراست . آن در آگوست 1928 به موزه آورده شد از مقبره ‹‹ کیلیکارسلان ›› در مسجد علاءالدین . ترکیب زمینه اصلی شامل نقش‌های لوزی قلاب مانند شکل است شامل لفاف‌های الماسی شکل زردرنگ که بوسیله یک سری شش ضلعی‌های باریک و بلند آبی روشن احاطه شده است و این شش ضلعی‌ها به هم متصل شده و تشکیل یک قالب هشت ضلعی در اطراف اولین جنبش را داده‌اند . اینها به نوبت شامل نقش‌های سنگریزه روی یک زمینه آبی تیره است . با وجود تفاوت‌های مشخص در درجات سایه روشن رنگ این واضح است که حاشیه این تکه فرش مشابه با پنجمین فرش کونیا است .
این فرشهای کونیا به شدت در رنگ و ترکیب متنوع هستند و همگی بسیار بزرگ بودن و یکی از آنها به بزرگی 15 متر مربع بود و برای پوشش مکان‌های بزرگ طراحی شده بود . فرض شده است که آنها به مسجد علاءالدین هدیه داده شده‌اند . توسط سلطان علاءالدین کیلیوباد در سال 1221 و واقعاً به مسجد در طول زمان عمر وی پیشکش شدند . ( هدیه شدند‌) . آنها در واقع در میان نمونه‌های تاریخی هنر سکلیکوک قرار گرفتند.

طراحی سنتی فرش دستباف

 

منبع :