تاریخچه فرش

شهر نایین (قسمت اول)

فرشی که امروز به نام ((فرش نایین)) به شایستگی و غرور ارزشی والا به فرش ایران در بازارهای جهانی بخشیده است ، نه از آن این شهر، بلکه از آن منطقه یی است که ما آن را به عنوان شهرستان نایین می شناسیم و بر اساس آنچه با حیرت شاهد آن بودیم ، حاصل سرپنجه های مردمان هنرمند و کم ادعای مناطقی است که در طبیعت کویری ، نهایت خسّت و تنگی را بر شرایط زندگی آنها روا داشته است.

به این ترتیب اگه بگوییم که محدوده ای شهرستان نایین عالی ترین ، مناسب ترین و شایسته ترین فضای جغرافیای برای تولید کالای مرغوب و با ارزشی است که ((فرش نایین)) نامیده می شود ، گزاف نگفته ایم ولو این که مشابه این فرش در سراسر ایران بافته شود یا نتوانیم برای گفته ی خویش آمار و ارقام مکتوبی ارئه دهیم.

شهرستان نایین از توابع استان اصفهان است ، که با در نظر گرفتن کویر، مرزهای آن با اصفهان اردستان ، یزد ، سمنان ، و طبس (گلشن) می رسد. شهرستان نایین از سه بخش شهر نایین و حومه ، ارناک ، و خور و بیابانک تشکیل شده است که مجموعا 13 دهستان و 830 روستا را شامل می شوند وسعت شهرستان نایین 53000 کیلومتر مربع و جمعیت آن به شرح جدول ذیل است.

 

(سر شماری عمومی سال 1370)

 

 

شرح

جمعیت

مرد

زن

خانوار

شهرستان نایین

56862

28514

28348

13005

ساکن در نقاط شهری

26089

13346

12743

5961

ساکن در نقاط روستایی

30772

15168

15604

7043

غیر ساکن

1

0

1

1

 

 

تقریبا در منطقه ی نایین ، اعم از شهر یا روستا ، قالی بافی حرفه ی اصلی است ، مگر در شهر نایین که عموما مردان و برخی از زنان در مشاغل دولتی و عده ی کمی در بازار فعالیت دارند ؛ هر چند این امر مانع از آن نیست که در برخی خانه ها دار قالی وجود داشته باشد.

 

با آن که براساس شواهد و نمونه های عرضه شده در بازار ، فرش نایین به دلیل شهرت و مرغوبیت در مناطق بسیاری که به آن اشاره خواهیم داشت بافته می شود ، ولی به طور کلی محدوده ی اصلی جغرافیای فرش نایین ، شهرستان نایین است .از این رو لازم است قبل از پرداختن به فرش نایین ، از جغرافیای مناطق بافت آن یاد کنیم .

 

تاریخ شهر نایین

 

در گوشه و کنار این دنیای تاریک و پر آشوب که همواره بخشهایی از آن دسخت خوش جنگ و کشتار و ناامنی بود است گاه مردم و سرزمین های بخت آن را داشته اند که در صلح و آرامش زندگی کنند و برای دست یابی به آرمان های خویش به خلق و تولید و سازندگی پرداخته میراثی آمیخته با عشق و زیبایی برای آینده گان به یادگار گذارند.

نایین یکی از آن نقاط نازنین جهان است. اگر چه آرمش حسرت انگیز این شهر روزهای تلخ یورش ها و تهاجمات تاریخی را به خصوص در جوار شهری جهانی نظیر اصفهان از خاطر نمی برد اما حضور برخی یادگار ها و میراث های هنری گذشته نشان از دورهایی آرام ، شادی بخش و خلاق در این شهر دارد. بافت نسبتا قدیمی و دست نخورده ی شهر که گذر از ایام و حوادث تاریخی تغییر کمی در ساختار کهن آن داده است نه به عنوان عاملی ضد ارزش در مقابل جریان تمدن بلکه به عنوان پاسدار فرهنگی اصیل و معنویتی عمیق دیده می شود که در جای جای آن حضور یک زندگی آرام و انسانی قابل لمس است .شهر زیبا و قدیمی نایین در دامنه ی ارتفاعات سروش و محمدیه ی کویر زردکوه (حد فاصل یزد و اردستان) در حاشیه غربی کویر قرار دارد و اصفهان در جنوب غربی آن واقع شده است.

نایین مجموعا منطقه یی کویری است ولی به علت وجود کوهستانی نسبتا مرتفع در جنوب غربی منطقه آب و هوای متعل دارد.

 

نایین در قرون وسطی جزو ایالت فارس محسوب می شد. حمدالله مستوفی و خواندمیر آن را از توابع یزد شمرده اند. آذر بیگدلی و صاحب منتهی الارب و صاحب روضات الجنات آن را تابع اصفهان دانسته اند. تا زمان حکومت ناصر الدین شاه از توابع یزد بوده است و از این تاریخ به بعد جزو توابع اصفهان قرار گرفته است. وجه تسمیه ی نایین را برخی از نی دانسته اند که در کناره های باتلاقی میروید. به قول ((تاریخ ناصری)) نایین اسم یکی از پسران نوح بوده است آرامش و وقار این شهر کویری و دور از دسترس بی شک وسوسه یی برای پناه و تامین فراریان تاریخ بوده است و سابقه ی حضور مردم و اقوام و ادیان مختلف از جمله زرتشتیان را در جای جای منطقه می توان مشهاده کرد. با این وصف شهر نایین در حاشیه ی کویر استراحت گاهی برای مردم بوده است تا از گرما و غبار کویر را از تن بگیرند و برای اشترانشان هنا گیری کنند .

ناصر خسرو در سفر نامه خویش می گویید:

 

(( و از آنجا (اصفهان) به راه صحرا و کوه مسکیان به قصبه ی نایین آمدیم. و از سپاهان تا آنجا سی فرسنگ بود. و از نایین چهل و سه فرسنگ برفتیم و به دیه گرمه از ناحیه ی بیابان که این ناحیه ده دوازده پاره دیه باشد و آن موضعی گرم است ، و درختهای خرما بود. و این ناحیه کوفجان داشته بودند در قدیم. و در این تاریخ که ما رسیدیم امیر گیلکی این ناحیه از ایشان ستده بود و نایبی از آن خود به دیهی که حصار کی دارد و آن را پیاده می گویند ، بنشانده. و آن ولایت را ضبط می کند و راه ها ایمن می دارد. و اگر کوفجان به راه زدن روند ، سرهنگان امیر گیلکی به راه ایشان می فرستد و ایشان را بگیرند و مال بستانند و بکشند. و از محافظت آن بزرگ ، این راه ایمن بود و خلق آسوده. خدای تبارک و تعالی همه پادشاهان عادل را حافظ و ناصر و معین باد و بر روانهای گذشتگان رحمت کناد!

 

و در این راه بیابان ، به هر دو فرسنگ گنبدَ ک ها ساخته اند و مصانع ، که آب باران در آنجا جمع شود به مواضعی که شورستان نباشند ساخته اند .و این گنبدَ ک ها به سبب آن است تا مردم راه گم نکنند و نیز به گرما و سرما لحظه یی در آنجا آسایشی کنند.

 

... و در راه ریگ روان دیدیم عظیم ، که هر که از نشان بگردد از ، میان آن ریگ بیرون نتواند آمدن و هلاک شود. و از آن بگذشتیم : زمینی شور پدید آمد. برجوشیده که شش فرسنگ چنین بود ، که اگر از راه کسی یک سو شدی فرو رفتی .

 

و از آنجا به راه رباط زُبَیده که آن را رباط ((مرا)) می گویند ، برفتیم . و آن رباط را پنح چاه آب است ، که اگر آن رباط و آب نبودی کس از آن بیابان گذر نکردی. و از آنجا به چهار دیهِ طبس آمدیم. ))

 

آنچه ناصر خسرو در قرن ششم درباره سیمای شهر در سفرنامه ی خویش به یادگار گذاشته کمابیش با وضع امروز نایین تطابق دارد و بی تردید با شکل گذشته ی شهر که قدمت آن به سال ها و قرون متمادی قبل از اسلام می رسد نیز مطابقت داشته است. تاریخ دقیق ایجاد شهر روشن نیست اما حضور بنایی به نام نارنج قلعه (نارین قلعه ) که مربوط به دوران ساسانیان است و گویش مردمان شعر که متاثر از حضور زرتشتیان در زمان های پیشین در این شهر است به قدمت شهر گواهی می دهد. بعدها نیز حضور یکی از قدیمی ترین و زیباترین مساجد جامع از اهمیت شهر (که چهار راه کاروان ها بوده و ((کاروان انداز)) نامیده می شد)حکایت می کند. مسجد جامع نایین یکی از کهن ترین مساجد ایرانی و یکی از چهار مسجد به سبک قدیم است که از قورن اولیه اسلامی در ایران باقی ماننده است. گچ بری ظریف و خاص این مسحد از زیبا ترین آثار باقی مانده از مهارت هنرمندان ایرانی است که بعد ها گذر و نفوذ آن را در تمام کشورهای اسلامی از سوریه و شام تا مراکش و اسپانیا می بینیم. بنای این مسجد را به عهد عمربن عبدالعزیز نسبت می دهند. منبری قدیمی و از چوب صندل در این مسجد است که بر عرصه ی آن عبارتی بدین مفهوم ((وقف ملک التجار حسین ابن عفیف در سال 711 )) به خط ثلث منبت کاری شده است.

در سفر نامه میرزا علی خان نایینی ضیاء السلطنه که مربوط به زمان فتحعلی شاه است میخوانیم:

 

(( ساعت سه از شب گذشته از نو گنبد برای ورود به نایین روانه شدم . مسافت شش فرسنگ است. میرز عبدالحسین گفت می خواهند به جمعی استقبال گویند. نایین در قدیم دارای قلاع و استحکاماتی بوده است و گویند که ملک اشرف بن تیمور تاش ابن امیر چوپان قادر به فتح قلعه یی که در نایین بود نشد.))

 

در عهد صفویه نایین نیز از آبادی و عمران آن دوره بی بهره نماند و علاوه بر تعمیر و احداث بناهای خوب به وسیله ی استادان و معماران هنرمند از جمله استاد فریدون نایینی معمار عصر صفوی در عصر شاه عباس اول در نیستانج (نیستانک قصبه یی در نزدیک نایین) رباطی ساخته شد. اسناد محسن استاد یوسف و استاد تقی از کاشی کارانی بودند که در نایین کار میکردند. نایین در پایان عصر صفویه در حمله ی افغان به ایران ویران شد و مردم آن قتل عام شدند ولی شهر بار دیگر در زمان قاجاریه رونق یافت.

 

بازار نایین از محله هایی قدیمی شهر است که اکنون متروک مانده ولی هنوز عده یی در خانه های موجود در زیر مغازه های این بازار زندگی می کنند. سقاخانه مدرسه ی علمیه محله ی چهل دختران و همچنین بازار از محله های دیدنی شهر است که در آن زمان های گذشته تمام نیازهای مسافران از جمله محل خواب و استراحت حمام مسجد و همچنین سراها و اخورهایی جهت بارگیری و باراندازی و استرحت چهارپایان پیش بینی شده بود. بخش قدیمی شهر یا سرای هفت محله به نام های پنجاهه ، چهل دختران ، نو آباد سرای نو ، سرای سنگ ، باب المسجد و کلوان است که در گذشته دور هر یک از این منطقه ها دیواری کشیده شد بود و هر یک مستقلا داریای مسجد و حسینیه ، حمام ، کاروانسرا و ساختمان هایی بود که نیاز آنها را تامین می کرد.

 

در شهر نایین تعدای حسینیه وجود دارید که معروف ترین آنها حسینیه کلوان و حسینیه ی نوآباد است. به احتمال زیاد برخی از حسینیه ها آتشکده بوده اند و قدمت غالب آنها به قرون سوم و چهارم هجری می رسد . امام زاده سلطانعلی_مصلای نایین _و امام زاده سید علی ابراهیم بن موسی بن جعفر از بناهای دیگر شهر است.

 

به دلیل غالب بودن فضای کویری بر شهر همواره کم آبی مشکل بزرگ شهر بوده به همین دلیل استفاده از آب انبار به سنتی ترین شکل خویش در این شهر رایج بوده است. آب انبارهای نایین از بناهای اصلی و دیدنی است. علاوه بر آب انبارها کوچک سه آب انبار بزرگ برای استفاده عموم در شهر ایجاد شده است .آب انبار مصلی از معروفترین آب انبارهای نایین است که داری سه بادگیر است. آب انبار معصومخانی با 63 پله از بزرگترین آب انبارهای نایین است که در سال 1318 ایجاد شده است. آب انبار دیگر ، آب انبار حاج حسین است که مقبره ی بانی آب انبار در کنار آن قرار دارد. این آب انبار و آب انبار عبدالحسین در کنار بازار قرار دارند. در اطرف آب انبارها گاهی حمام و رختشویی خانه برای استفاده عموم وجود داشته که امروزه استفاده از آنها منسوخ شده است. آب این آب انبارها قبلا از قنات یا جوی که چندان تمیز نبوده تامین می شده.

منبع : کتاب فرش نایین

 

 

 

 

 

منبع :