تاریخچه فرش

شهر نایین (قسمت دوم)

ویژگی های اجتماعی اقتصادی شهر نایین

 

بر اساس سرشماری عمومی سال 1370 جمعیت شهر نایین در آن سال (18.431) شامل 4.167 خانوار بوده است.

نایین شهری تقریبا سنت گرا است که علی رغم برخی تغییرات ظاهری از نظر بافت و ساختار اقتصادی تغییر کمی پذیرفته است. عمر طولانی و آرامش امروزی نایین نشان از استقلال و خود کفایی بالقوه ی این شهر کویری دارد .در اطرفت این شهر نشانی از صنایع گسترده ماشینی نیست و علی رغم وجود معادن غنی سرب ، مس ، ذغال سنگ ، آنتیموان و آهک استفاده ی شایسته یی از آنها نمیشود. تولیدات کشاوری نایین گندم دیم ، کتیرا ، گردو ، انار ، پسته ، بادام و روناس که در منطقه یی با پوشش گیاهان کویری غالبا از نوع تاغ و گز و نخلستان خرما می روید.

نایین نیز نظیر بسیاری از شهرهای کوچک به دلیل امکانات محدود از جاذبه ی شهرهای بزرگ که جوانان و روستایان را به خود میخواند دور نمانده ، و قرار گرفتن در مسیر قاچاق مواد مخدر تا حدودی زیادی حیات اجتماعی آن را مورد تهدید قرار داده است . با این وصف تا این تاریخ وجود دست مایه های قوی اقتصاد سنتی و علایق فرهنگی قوی مایه ی حفظ حیات شهر شده است و به نظر می رسد با استفاده از شیوه های علمی تر در بهره گیری از امکانات مذکر ، می توان از تخریب بی رویه و دگرگونی غیر اصولی شهر جلو گیری و ساختار اجتماعی شهر را محافظت کرد. تولید سفال و سرامیک در نایین قدمتی دیرینه دارد. یافته های سفالینه ی سفید مربوط به قرن گذشته از ارزش تجاری و اقتصادی این تولیدات حکایت میکند و تولیدات مراکز کوزه گری و چینی سازی در قرن هفدهم و هجدهم میلادی از بنادر خلیج فارس صادر می شده است. بنابراین حضور معادن غنی سیلیکات چینی و رنگ سفید میتواند علاوه بر امکان ایجاد صنایع چینی سازی صعنت تولید سفال و سرامیک را که امروز بر ارزش تزیینی مصارف عام تری نیز یافته است احیا کند و دریغ است در حالی که توان بالقوه ی تولید این مصنوعات در منطقه وجود دارد شاهد نابودی حرفه یی باشیم که امروزه با تولید کالایی تزیینی و هنری در تمام دنیا ارزش خاصی یافته است.

به هر طریق جای آن دارد که پیش از آن که شهر به بهانه ی صنعتی شدن شاهد رشد کارخانه ها و صنایع نامناسب و بی قواره در محیط زیست سالم خویش باشد با استقاده از امکانات طبیعی منطقه در جهت احیای هنر زیبا و اصیل سفال سازی یا کارگاه های تولید سرامیک و چینی اقدام شود (اما کارخانه های ریسندگی و رنگرزی جهت کمک به فرش در الویت باشند). بدیهی است که علاوه بر استفاده از پیشرفت های علمی و تکنیکی برای بالا بردن ارزش تجاری و صنعتی تولیدات سفال و چینی بهره گیری از پیشرفت های جدید هنری در این زمینه ضروری است.

تولید پاره های پنبه یی نظیر کرباس و متقال (به علت وجود پنبه در منطقه سابقه یی کهن دارد ) و زیلوبافی ، گلیم بافی ، نمد بافی و برک بافی از مشاغل رایج منطقه بوده است ولی معروف ترین کالای تولیدی نایین حداقل در قرن گذشته عبا بوده که در کارگاه های خاصی در حومه نایین تولید می شده و عبا های نایین در تمام کشورهای اسلامی مشهور بوده است .

همان طور که گفته شد نایین در بافت پارچه های پنبه یی نظیر کرباس و متقال شهرت داشته است ولی بافت پارچه های ریز بافت و عباهای ظریف پشمی نشان می دهد که استادکاران این منطقه میباست در بافت پارچه های ظریف پنبه یی به خصوص پشمی مهارت داشته باشند. اگر چه نمونه های متنوع از پارچه های ظریف نخی (پنبه یی ) در دست نیست ولی شهرت عباهای نایینی به خصوص عباهایی که از پشم شتر و گوسفند در نهایت ظرافت تهیه می شده بیشتر از آن بوده که بتوان مهارت پارچه بافان این شهر رانادیده گرفت.

بیشترین دستگاه های عبابافی در روستای محمدیه در دخمه هایی در زیر زمین قرار دارد که قدمت آنها به صدها سال می رسد. این کارگاهای قدیمی در زیر تپه هایی کم ارتفاع و به نحوی شگفت ایجاد شده اند و به طور عادی فاقد نور و روشنایی و حتی هوای کافی هستند. شگفت است که در همین دخمه های قدیمی و کهنه پارچه هایی ظریف و دنیا پسند به دست هنرمندانی محروم و گمنام تهیه می شده است. قبلا در منطقه ، در حدود 35 کارگاه وجود داشته که در هر یک 2 تا 10 دستگاه مشغول فعالیت بوده ولی امروزه غالب آنها متروک شده و از فعالیت بازمانده اند. گاه به ندرت هنرمندی پیر با تلاشی رقت آور سعی بر حفظ حرف ی سنتی و اجدادی رو به مرگ خویش دارد.

زمانی عبای نایینی در برابر عبای سوریه و شام و همچنین تولیدات صعنتی داخل ، از بازار رقابت بیرون رفت ، ولی دریغ است که تولید این کالا و حیات کارگاهای ویژه یی که خود از نقاط دیدنی و استثنایی سرزمین ماست به خطر افتد. حتی اگر قرار باشد که این پارچه ی خاص را تولیدی مربوط به گذشته تلقی کنیم ، حفظ و پاسداری این مجموعه ی تاریخی و سیاحتی داری اهمیت بسیار است. دستگاه های باقی مانده از نظر قدمت و ویژگی سابقه یی تاریخی برای صنایع نساجی به حساب می آید.

سابقه ی بافت فرش در نایین

نمونه ی فرش ، یا سندی در دست نداریم که بر قدمت و سابقه ی هنر فرش بافی در نایین حتی در عصر صفوی که اوج هنر فرش باف ایران است گواهی دهد. می توان احتمال داد که وجود تولیدات صنعنی دیگر به خصوص کالایی چون عبا جایی برای رشد و گسترش فرش بافی نمی گذاشته است.

با رشد صنایع نساجی در یک قرن پیش که باعث رکود تولیدات سنتی نظیر شال کرمان و پارچه های مخمل و ابریشمی کاشان شد عبا نیز چندی بعد از رونق افتاد و در همین زمان بود که قالی بافی در نایین شکل گرفت و کارگران هنرمند عباباف به بافت فرش هایی با ظرافت بسیار زیاد پرداختند. تاریخ دقیق تر این امر زمانی است که در سال 1296 شمسی مرحوم میرزا باقر خان ادیب اولین مدرسه جدید را در نایین تاسیس کرد . میراز جلال خان نایینی (پیر زاده) که در سالهای 1296 تا 1307 به امر نظامت آن مدرسه مشغول بوده در سال 1303 به هزینه شخصی خویش مدرسه یی دایر می کند تا برخی از دانش آموزان پسر که پس از اخذ تصدیق ابتدایی نمی توانستند به تحصیل ادامه دهند به کار قالی بافی مشغول شوند. وی برای این کار دو نفر استاد قالی بافی نایینی (میرزا حسین و میرزا جواد سجادی ) را که قالی بافی را در اصفهان آموخته بودند به تعلیم دانش آموخته گان گماشت.

در همین ایام میرزا علی محمد پسر میرزا یوسف خان (از میرزایان شهدادی ) موسوم به معلم که قبلا در اراک تدریس میکرد و ضمنا در آنجا کلیه ی امور قالی بافی اعم از طراحی و نقشه کشی و بافت فرش را فرار گرفته بود با همسر خود وارد نایین شد و این بانو به تعلیم دختران همت گماشت. از نظر تاریخ قالی بافی تاریخ شروع و اوج گیری فعالیت فرش در نایین مصادف با دوره ی رونق شکوه فرش بافی ایران در اوایل قرن حاضر است. در این دوره پس از رکود نسبی فعالیت شرکت های خارجی در جنگ جهانی اول تجار و برخی شرکت های ایرانی شروع به فعالیت کردند. تاسیس اداره ی قالی در سال 1309 و مدرسه ی صنایع قدیم در سال 1311 که گروهی از طراحان فرش در آنجا به تدریس و طراحی نقوش فرش اشتغال داشتند و تاسیس شرکت فرش در سال 1314 از اهمیت و رونق حرفه ی فرش بافی در آن زمان خبر می دهد.

بدین ترتیب نایین از حوزه ی فعالیت بیرون نماند. اولین مرکز ارتباط اقتصادی برای فروش فرش های نایین اصفهان بود اما به زودی قالی بافان نایینی که ظرفیت غیر قابل وصف عباهای نایینی را وارد بافت فرش کرده بودند در طراحی و بافت چنان مهارت یافتند که قادر به رقابت با قالی بافان اصفهان و کاشان و اراک شدند.

با شروع جنگ جهانی دوم و رکورد مجدد بازارهای بین المللی فرش ، عبابافی مجددا در نایین رونق می گیرد. بنا به گفته ی سیسیل ادواردز در حوالی سالهای 1328 تا 1320 حدودا 150 دستگاه قالی بافی در شهر وجود داشته است.

فرش نایین

 

از تولید کنندگان دوره های اولیه ی فرش نایین بیش از هر نام دیگری با نام برادران حبیبیان (حاج محمود و حاج فتح الله ) آشنا می شویم که این نام هنوز هم اعتباری برای این فرش است. حاج محمد علی مفیدی (که در کار پنبه و قالی بوده است) ، برهانی ، پهلوان صفا ، حمید خامسی ، حمید محمدی ، حاج رضا قنبری ، حسن مصاحبی ، کلانتری و عجبی نایینی تولید کنندگان و تجار دیگری هستند که در شکل گیری و رشد این حرفه موثر بوده اند.

منبع : کتاب فرش نایین

 

منبع :