تاریخچه فرش

حومه اصفهان

یکی از اهداف این کتاب تبیین و ثبت ویژگی و هویت فرشی به نام فرش ((نایین)) است که در منطقه یی به نام نایین و به دست مردمان ساکت این دیار بافته می شود. ولی این فرش به دلایل بسیار ، که مهم ترین آن ارزش اقتصادی است ، در حوزه ی جغرافیای رشد یابنده یی بافته می شود.

ما در جای دیگر به اثرات فرهنگی این گسترش ، به خصوص در نواحی یی که خود دارای قالی بافی ویژه ای بوده اند خواهیم پرداخت ، ولی در میان آنچه در خارج از حوزه ی نایین و در گستره یی تقریبا به وسعت تمام بخش مرکزی ایران بافته می شود که ما آن را فرش نایینی نامیده ایم ، بافته های ناحیه لنجان در جنوب اصفهان جای ویژه یی دارد.

در غالب بخش ها و روستاهای این ناحیه ، نظیر زرین شهر ، پیربکران ، باغ کوه ، اشتر خان- اچگرد ، حبیب آباد ، ده رارار ، جویی و جوچی ، بافت فرش های نایینی جریان دارد. در باغ کومه ، صفر علی حسینی ، اولین فرش 400 متری را بر دار کرد. شکل هایی از قالی بافی کارگاهی را در این ناحیه می توان مشاهده کرد. حمید حسینی ، پسر صفر علی حسینی ، جوان دیپلمه و علاقه مندی که راهنمای ما در بسیاری از مراکز قالی بافی منطقه بود ، نمونه های خوبی از یک قالی بافی پیشرفته و تحت نظارت را به ما نشان می داد. حاج حسین یوسفی معرف به حاج حسین جوچی ، که بر اثر افتادن تصادفی سنگی بر روی اتومبیلش در گذشت ، از تولید کنندگان معروف فرش در منطقه بوده ، که امروز (1373) همسر او فاطمه ملکی دستگاه های قالی بافی مانده از او را اداره می کند. فاطمه ملکی از 5 سالگی بافت فرش را آموخته و امروز فرش باف قابلی است . نوروزی و یدالّلهی از تولید کنندگان دیگر فرش نایین در لنجان هستند. پری و مهری جعفری و سکینه دهقانی که با یکدیگر بر سر فرشی با تحریر ابریشم یا گل ابریشم کار میکنند ، از بافندگان ماهری هستند که به راحتی از عهده ی بافت فرش چهارلا (فرش ریز بافت) بر می آیند.

در شرق اصفهان ، حتی در مجاورت شهر ، مثلا خوراسکان تا کیلومترها به سوی شرق ، بافت قالی نایین رواج یافته است. از این لحاظ منطقه ی سگزی (که در رژیم پیشین نامش سیستان برگردانده شد) یکی از غنی ترین حوزه های قالی بافی به سبک نایین است. مردم این منطقه نسبتا رفاه بیشتری نسبت به روستاهای شرق اصفهان دارند و قالی بافی یکی از منابع درآمد آنهاست. عادت بافندگان این منطقه به بافت قالی های بزرگ (از ده متر مربّع به بالا ) است ، امّا از نظر کیفّیت ، قالی درجه دو نایین می بافند.

همچنین در شمال اصفهان ، شاهین شهر ، علویجه ، و خیرآباد ، فرش های نایینی بافته می شود. انواع فرش پاخور (گوشتی و نسبتاً درشت) را در خمینی شهر ، مبارکه و نجفآباد باید پی گرفت.

در اسفریز که قبلاً سده (خیران و بریشون و وندراصفاهون ) نامیده می شد ، خاتون سلطانی فرش 8 ضلعی با طرح نایین را می بافت. بافندگان دیگر ، سکینه حاجیان و پروین مختاری ، که از کودکی فرش بافی را یاد گرفته اند، به کاری جمعی و جالب اشتغال داشتند.

سه دستگرد اصفهان به نام های دستگرد خیار ، دستگرد قدار ، و دستگرد گز ، و نیز بدلخار ، از مجموعه روستاهای بی شمارند که به بافت فرش نایین مشغولند.

گذشته از اطراف اصفهان ، ((فرش نایینی)) را به طور پراکنده در نقاط دیگری از ایران ، گرچه با حجم اندک ، نیز تولید می کنند. مثلا در اطراف تهران ، روستاهای اشتهارد ، شهرک صنعتی قزوین و معلًم کلایه (مرکز الموت) را می توان نام برد که در هر یک ، چند دار قالی به بافت فرش نایین اختصاص یافته است ، اما هیچ یک قالی مرغوبی تولید نمی کنند.

آنچه که از مجموعه ی این مراکز بافت فرش نایین می توان دریافت آن است که بهترین قالی از آن مناطقی است که به طور کلی از یک قالی بافی خوب و سازمان یافته و تحت نظارت بهره مندند. این امر در درجه ی اول مدیون استاد کاران و بافتدگان نایینی است که به دلایل مختلفی به نواحی یی مانند اطراف اصفهان کوچیده و قالی بافی بسیار خوبی را ترویج کرده اند ، و در مرحله ی بعدی مربوط به پیوستگی تنگاتنگ فرهنگ سنتی نایین و اصفهان و یا حدّاقل تطابق در حَد بالای نقوش فرش در این دو منطقه و با یکدیگر است.

به مسئله ی فوق باید بیفزاییم که مفهموم یک قالی بافی ویژه و با هویّت نظیر نایین را از آنجا    می توان دریافت که علی رغم گسترش محدود جغرافیایی ، بافت این فرش به موازات کاهش نفوذ فرهنگ سنتـی نایین ، کیفیّت فرش های تولیدی نیز کاهش می یابد . این امر را به خصوص در بافت فرش های نا مرغوبی که در جنوب خراسان و یا حوالی اصفهان تولید می شود ،         می توان دید.

به هر طریق ، غالب بافندگان نواحی نزدیک به اصفهان ، به خصوص در ناحیه لنجان و شاهین شهر و غیره با سوادند و غالب روستاها به موازات قالی بافی دارای کشاوزی و دامداری نیز     می باشند. یکی از نکات تاسّف انگیز در این روستا ، به ویژه در اطراف اصفهان ( که بنا به اقرار ساکنان آنها ، رفاه در سطح بالا دارند) ، عدم توجّه به زیبایی و پاکیزگی ظاهری آنهاست و این متاسّفانه یکی از دلایلی است که برای محکومیّت قالی بافی عنوان می شود ، در حالی که با توجه به توان بالقوّه ی مادّی این روستاها ، بازسازی و نظافت این مناطق، همراه با قالی بافی فوق العاده زیبایی که در بطن روستاها جریان دارد ، نه تنها تصویر شایسته یی از مراکز قالی بافی و شرایط زیستی قالی بافان نشان می دهد ، بلکه چه بسا در بعضی از این نقاط ( از جمله باغ کوکه ، جوچی و رارار که زیبایی فوق العاده یی دارند) بتوان جاذبه های توریستی ایجاد کرد.

منبع :کتاب فرش نایین

 

منبع :