نقوش و طرح های فرش

بررسی طرح و رنگ فرش صابر(قسمت پنجم)

تاریخ فرش مشهدشهر مشهد به خاطر وجود آرامگاه هشتمین پیشوای شیعیان جهان حضرت رضا (ع) دارای شهرت بسیاری است. امام رضا (ع) در سال دویست هجری بنا به اصرار مامون به مرو عزیمت نمود. امام رضا (ع) دو سال بعد توسط مامون به شهادت رسید و در سناباد به خاک سپرده شد، واز آن زمان سناباد به مشهد طوس یا مشهد رضا معروف شد.

مشهد طی هزاران سال از مراکز مهم فرهنگی بشمار می‌رفته است. هارون الرشید، فردوسی شاعر قرن دهم و خیام در این خطه‌زاده شده‌اند و نادر شاه، حاکم مشهور این دوره، مشهد را در قرن ۱۸ میلادی پایتخت سلطنت خود نمود. مشهد پس از مکه دومین شهر مقدس و مهم اسلامی بشمار می‌آید. بسیاری از ایرانیان که قادر به انجام مراسم حج و سفر به مکه نیستند به زیارت مشهد و مرقد امام هشتم، امام رضا می‌روند.
مشهد از زمان سامانیان به بعد رو به آبادانی گذاشت و تبدیل به شهر شد. در دوره قاجاریه که اکثر شهرهای ایران دچار خرابی و ویرانی شد، شهر مشهد نسبت به شهرهای دیگر از برکت وجود حضرت امام رضا (ع)، موقعیت بهتری داشت.
مشهد یکی از کانونهای قالیبافی ایران است قالی‌های مشهد، (بزرگ‌ترین مرکز بافت قالی در شمال شرق ایران)، شامل قطعات زیبای بسیاری است که از مرغوبیت چشمگیری برخوردارند؛ و غالباً به بازارهای غرب، خصوصاً انگلستان راه می‌یابند.
سنت قالی بافی هزار ساله مشهد، بوسیله حکمرانان بسیاری توسعه یافته و مدارکی دال بر اشتغال بافندگان و طراحان این خطه در دیگر مراکز قالی بافی نیز وجود دارد.
تعیین شروع تاریخ قالیبافی در شهر مشهد، همچون تعیین تاریخ برای شروع قالیبافی کل استان، تا حدودی با مشکلات توام است. مطابق نوشته‌ها ومدارک موجود، قدیمی‌ترین قالی موجود، منسوب به این شهر متعلق به دوره شاه عباس صفوی (۹۹۶تا۱۰۳۸ه. ق) است.
مطابق تعابیر و برخی نوشته‌های موجود، این قالی به دستور شاه عباس ودر شهر مشهد، جهت آستانه حضرت رضا (ع) بافته شده است. در مورد این قالی، سیسیل ادواردز توضیحاتی داده ودر کتاب خود، قالی ایران، در مورد رویت آن مطالبی به رشته تحریر در آورده است. وی عنوان می‌کند در مورد تایید سابقه بافت این قالی با جستجو در اسناد و مدارک موجود در آستانه تنها لیستی پیدا نمود که متعلق به سال ۱۳۰۲ بوده ودرآن به مطلب بالا اشاره گردیده است و استناد به این حرف خزانه دار دارد که این لیست نیز متکی به روایات واحادیث است. شاید قدیمی‌ترین مدارک تاریخی در مورد تاریخ قالیبافی به سبک قالی‌های امروز، که می‌توان تا حدودی به آن‌ها اطمینان داشت دو منبع باشد.
۱. یکی از منابع، نوشته‌های شیندلر، سیاح آلمانی است، که در سال ۱۲۵۱ه. ش شهر مشهد را چنین توصیف کرده است.
قیمت آذوقه در مشهد مانند دارالخلافه است. قیمت فرش، مس وغیره حتی از دارالخلافه نیز بیشتر است. در مشهد پارچه ابریشمی و قالی می‌بافند.
۲. همچنین سیسیل ادواردز نوشته است که هنگام ارزیابی وبررسی قالیهای متعلق به آستان قدس هیچ فرشی که دارای بیش از هشتاد سال سابقه و متعلق به شهر مشهد باشد وجود ندارد و همچنین از یکی از رنگرزان معتبر مشهدی شنیده است که پدر بزرگ وی که در کار رنگرزی فعالیت می‌کرده، هنگام مهاجرت به مشهد در سال ۱۸۶۰میلادی هیچ قالیبافی در آن ندیده بوده. به عبارتی قالیبافی به طور تقریبی در فاصلهٔ سالهای ۱۲۴۰ تا ۱۲۵۰ ه. ش آغاز واز‌‌ همان زمان مراحل رشد وترقی خود را بتدریج طی نموده است.
هر دو مطلب مذکور ونوشته‌های شیندلر، تقریبا مطابق با یکدیگر بوده و می‌توان به طور تقریبی اظهار داشت، قالی بافی جدید مشهد از ابتدای نیمهٔ دوم سده ۱۳ه. ش شروع گردید. اما آیا این قالی‌ها از حیث طرح وبافت مطابق وهمسان با قالی‌هایی که در حال حاضر در مشهد بافته می‌شوند، بوده‌اند یا نه، جای تامل دارد.
احتمالا این قالی‌ها چندان ارزش‌های هنری وحتی تجاری برای صادرات نداشته‌اند، اما از ابتدای سال ۱۲۸۰ ه. ش قالیهای نفیس تولید شده در این منطقه که اغلب از تولیدات اساتید و بافندگان دوره جدید ومعاصر مشهد ودارای ارزشهای هنری بوده‌اند به خارج از کشور صادر گردیده وهم اکنون بسیاری از آن‌ها زینت بخش موزه‌ها و کلکسیون‌های بزرگ در داخل وخارج از کشور است.
البته احتمال آن است که شهر مشهد نیز حتی قبل از دوره تیموریان و در زمان ایلخانان مغول از مراکز قالی بافی خراسان بوده باشد.
قالیهای عمو اوغلی، مخملباف و حاج علی خامنه‌ای از مهم‌ترین قالیهای این دوره در مشهد می‌باشند. این سه نفر بنیان گذاران و احیا کنندگان قالیبافی معاصر در مشهد هستند. قضاوت در مورد قدمت قالیبافی در سالهای قبل از ۱۲۵۰ه. ش و بیشتر از آن منوط به بررسی دقیق ومشاهده کلیه قالیهای موجود در منابع معتبر موزه فرش آستان قدس رضوی وهمچنین دیگر موزه‌های معتبر داخل و خارج از کشور است، در این مجموعه مطابق تحقیقات انجام شده، تاریخی برابر با حداکثر ۱۲۵ سال برای قالیبافی جدید در مشهد ذکرشده است. اما اینکه در طی همین ۱۲۵ سال چگونه واز کجا قالیبافی در مشهد بنیاد نهاده شد خود بحثی جداگانه است. به عبارت دیگر آیا می‌توان شروع قالیبافی مشهد را از خود شهر مشهد واهالی آن دانست ویا باید آن را منسوب به اهالی غیر بومی و مهاجرین دانست؟
با بررسیهای انجام شده می‌توان فهمید که، افراد غیر بومی به ویژه مهاجران آذربایجانی نقش به سزایی در شروع واحیای قالیبافی مشهد داشته‌اند.
محمد کهنمویی وحاج علی خامنه‌ای از این گروه‌اند که قالیهای نفیس آن‌ها، جزء نفیس‌ترین قالیهای موزه‌های داخل وخارج از کشور می‌باشند.
قالی‌های مشهد، (بزرگ‌ترین مرکز بافت قالی در شمال شرق ایران)، شامل قطعات زیبای بسیاری است که از مرغوبیت چشمگیری برخوردارند؛ و غالباً به بازارهای غرب، خصوصاً انگلستان راه می‌یابند.
سنت قالی بافی هزار ساله مشهد، بوسیله حکمرانان بسیاری توسعه یافته و مدارکی دال بر اشتغال بافندگان و طراحان این خطه در دیگر مراکز قالی بافی نیز وجود دارد.
در مورد قالی مشهد باید اذعان داشت، پس از پایان جنگ جهانی اول فرش مشهد با همت افرادی همچون حاج عبدل مومنی، محمد ابراهیم مخملباف، برادران عمو اوغلی و حاج علی خامنه‌ای ودیگر اساتید هم دوره با آنان زنده شد.
اما این امر دیری نپایید وبا شروع جنگ جهانی دوم دوباره قالی مشهد متزلزل‌تر از دوره قبل گردید. و این بار به واسطهٔ بسته شدن کامل بازار اروپا، قالی مشهد تنزل شدیدی در نوع وکیفیت تولید پیدا نمود و هر چند در مقاطعی از زمان، برخی از اساتید معاصر نسبت به احیاء مجدد وبازگشت شهرت گذشتهٔ فرش مشهد اقدام نمودند، اما این امر پس از جنگ نیز کماکان ادامه یافت وقالی مشهد در مقام مقایسه با گذشته از دوران پررونق خود فاصله یافته واگرچه امروز نیز برخی تولید کنندگان و سازمان‌های دولتی در عرضهٔ قالی‌های نسبتا نفیس فعالیت دارند، اما کمتر توانسته‌اند همچون دوران گذشته، نام قالی مشهد را در بازارهای داخلی وخارجی، احیا نمایند.

پژوهشگر: محدثه حائری

منبع :