رنگ و رنگرزی

بهینه سازی رنگرزی الیاف پشم با استفاده از رنگزای گلبرگ زعفران(قسمت دوم)

تاریخچه رنگرزیرنگ‌ها به واسطه تاثیرات روحی و روانی خوشایند و ماورایی که بر انسان می‌گذارند، همواره مورد توجه انسان‌های اولیه بوده‌اند. بنابر تحقیقات انجام شده به وسیله باستان‌شناسان قرن حاضر، بشر رنگرزی را قبل از ریسندگی و بافندگی فرا گرفته است. شواهدی دردست است که چین باستان را نخستین خاستگاه رنگرزی معرفی می‌نماید.


چینی‌ها تقریبا از پنج هزار سال قبل، طرز استفاده از رنگ قرمز‌حشره‌ قرمز‌دانه و آبی نیل را به خوبی می‌دانستند.در ۴۵۰۰ سال قبل، لباس‌های رنگین و مزین به طلا در هندوستان، در مراسم مذهبی و مناسک اجتماعی، استفاده می‌شده است. به اعتقاد بسیاری از مورخین، هند سرزمین اصلی گیاه نیل است. هنر رنگرزی از شرق وارد فلات ایران شد. با ورود ماد‌ها و پارس‌ها به این فلات و استیلا یافتن بر اقوام بومی، میراث داری هنر این سرزمین به آریایی‌ها رسید. در دوران هخامنشیان، هنر رنگرزی در راه عظمت و اعتلا گام برداشت؛ چنانچه «پلوتارک»، مورخ معروف یونانی که شرح فتوحات اسکندر را می‌نوشت، از رنگ ارغوانی لباس‌ها و پارچه‌های اشرافی شاهان ایران، تعریف وتمجید بسیار نموده است.
هنررنگرزی بعد از پالایش و حرکت پویا در ایران، به سرزمین‌های شرقی مدیترانه و شمال آفریقا راه یافت. مصر در شمال شرقی قاره آفریقا مهد تمدن آن دوران محسوب می‌شد.
در یونان باستان و مستعمراتش، هنر رنگرزی پیشرفت چشمگیری داشته است. با حفاری‌های انجام شده در یونان، در یک آرامگاه بخش‌هایی از لباسی به رنگ ارغوانی پیدا شده. این رنگ از نوعی صدف دریایی به نام «صدف ارغوان» استحصال می‌شده است.
رنگ‌های طبیعی تا اوایل قرن نوزدهم میلادی در سراسر جهان به صورت گسترده‌ای استفاده می‌-شد اما با پیشرفت علم شیمی رنگ و ورود رنگ‌های «آنیلینی» و توسعه روزافزون نساجی و رنگرزی، به سرعت روش‌های کهن رنگرزی کنار گذاشته شدند، به گونه‌ای که امروزه در صنایع نساجی و رنگرزی برای رقابت رنگ‌های طبیعی با رنگ‌های مصنوعی، می‌دانی وجود ندارد اما در صنایع دستی بومی کشورهای مختلف جهان، رنگ‌های طبیعی جایگاه ویژه خود را حفظ نموده‌اند و باقی خواهند ماند‌. (حیاتی، ۱۳۸۴: ۴ _۹)
۴-۱- تاثیر دندانه‌ها
رنگرزان در قدیم معتقد بودند به دلیل صافی سطح الیاف، رنگ به تنهایی برروی آن قرار نمی‌-گیرد و به این دلیل، از املاح فلزی به منظور ثبات رنگ‌، استفاده می‌کردند که در اصطلاح به آن دندانه می‌گفتند و اعتقاد داشتند که این نوع املاح شیمیایی باعث ایجاد خلل و فرج و یا خراش الیاف شده بدین وسیله رنگ به داخل لیف نفوذ می‌نماید. دندانه‌ها به دو دسته کلی دندانه‌های گیاهی و دندانه‌های معدنی، تقسیم می‌شوند.
۱-۴-۱- دندانه‌های گیاهی
این دندانه‌ها کاملا رنگی هستند و همچنین علاوه بردندانه در رنگرزی به عنوان ماده رنگی، استفاده می‌شوند. یکسری از گیاهان دارای ماده‌ای به نام تانن هستند. به طور کلی، تحت نام تانن، مواد گیاهی مختلفی با اثر قابض که محلول‌های آلبومین را رسوب می‌دهند و در دباغی برای تهیه چرم مورد استفاده قرار می‌گیرند، جای داده شده‌اند. این ترکیبات عموما سخت و گس و قابض‌اند و توانایی پیوستگی به پروتئین‌ها را دارند و سبب رسوب آن‌ها می‌گردند. رنگرزان سنتی در اثر تجزیه و استفاده مستمردر طول زمان، گیاهانی چون سماق (پوست)، هلیله (تمام گیاه)، بلوط (جفت)، پسته (پوست)، انار (پوست)، و غیره را به عنوان گیاهی مازوجی شناخته‌اند.
تانن از نظر فرمولی، از تعداد زیادی گلوکزید با ترکیب شیمیایی کم و بیش در هم از اسیدگالیک و اسید الاژیک، تشکیل یافته است.
۲-۴-۱- دندانه‌های معدنی
دندانه‌های معدنی به کلیه املاح فلزی قابل حل در آب اطلاق می‌گردد. از خصوصیات عناصر واسطه فلزی این است که این عناصر دارای اربیتال خالی هستند و بنابراین، می‌توانند حالت‌های اکسایش مختلفی به خود بگیرند و در نتیجه، کمپلکس‌ها را با ترکیبات رنگی متفاوتی تشکیل می‌-دهند. این عناصر عبارتند از آلومینیوم، قلع، کروم، مس، آهن، نقره، نیکل، کبالت، روی و... (حیاتی، ۱۳۸۴: ۴۴_۴۶)

۵-۱- زعفران
زعفران گیاه شگفت انگیزی است که طبیعت عطری دل‌انگیز و مزه‌ای دلپذیر و رنگی زیبا و ویژگی‌های خاصی به آن بخشیده است. خواص و امتیازات این گیاه جادوئی و جاودانه موجبی بوده است که پیشینیان از دیرباز آن را بشناسند، و از خواص و ویژگی‌های آن بهره‌مند شده و نظرات متعددی درباره موارد استفاده و مصرف آن ابراز دارند، که در این میان کمتر از شرایط اقلیمی نمو و نحوه کشت و ترویج آن سخن یه میان آورده‌اند (تصویر۱).
زعفران از گیاهان بومی فلات ایران است که به سایر نقاط جهان برده شده است. کشت و تولید و بویژه صادرات جهانی آن قرن‌ها منحصرا به کشاورزان این سرزمین تعلق داشته است. امروزه نیز از نظر کیفیت، مرغوب‌ترین زعفران از ایران به بازارهای جهانی عرضه می‌شود، اما از نظر کمیت نتوانسته است میزان تولید را به پای گذشته‌های دور برساند، با این تفاوت عمده، در گذشته زعفران اصفهان و قم و بروجرد و نهاوند شهره آفاق بوده و امروزه زعفران برای نواحی جنوب خراسان و بخصوص قاین شهرتی ایجاد کرده است (تصویر۲). در همین حال طی سالهای اخیر عمده‌ترین صادر کننده زعفران جهان کشور اسپانیا بوده و ایران با حدود ۳۰ تن تولید سالیانه از نظر کمّی با اسپانیا برابری و رقابت داشته اما از نظر میزان صادرات رقیب عمده‌ای برای اسپانیا نبوده است. (ابریشمی، ۱۳۷۶: ۴۵)

تصویر1. گیاه زعفران

تصویر2. اجزای زعفران

پژوهشگر: زهرا جمشیددوست ملکوتی

منبع :