تاریخچه فرش

خراسان

خراسان استان پهناور و آبادی است که در شمال شرقی کشور قرار دارد. در متون باستانی از این استان به عنوان سرزمین "مطلع الشمس" و یا به تعبیری محل طلوع خورشید یاد شده است. در طول تاریخ پرفراز و نشیب خراسان مناطقی از این سرزمین جدا گشته و امروزه بخشی از سرزمین های افغانستان و یا ترکمنستان می باشد.

 

از زمانی که پیکر مطهر حضرت امام رضا (ع) در مشهد یا سناباد قرار گرفت این شهر مورد توجه مردم مسلمان واقع شد و مهاجرت در این سرزمین موجب رونق و شکوه خراسان گردید. شمال این سرزمین یکی از مراکز مهم تهیه پشم در ایران است از آن جمله می توان از نیشابور ، سبزوار و قوچان و نواحی مجاور مشهد و همچنین تربت حیدریه که دارای بهترین چراگاه برای احشام است نام برد.

یکی از ویژگی های قالی های بافت خراسان سنگین بودن آنهاست و این به دلیل خشکی و سفتی بافت آن است که با وجود پرز کوتاه سبب ازدیاد وزن قالی می گردد. قالی های این ناحیه اغلب با رنگ های تیره بافته می شوند و رنگ قرمز زمینه قالی های مشهد سابقا از قرمزدانه بدست می آمد که از رنگ های مشخص این ناحیه به شمار می رود. رنگ های دیگری که در این منطقه دیده می شوند عبارتند از : قرمز ، نارنجی ، قهوه ای سوخته ، بنفش سیر و روشن و سبزهای گوناگون ، فیروزه ای و کرم. ولی امروزه به دلیل قیمتهای گزاف از رنگ های طبیعی از قبیل قرمزدانه به مقدار کمتری استفاده می شود و در نتیجه از تیرگی زمینه قالی ها که رنگ عنابی بوده کاسته شده است.

طرح اکثر قالی های مشهد لچک ترنج افشان می باشد و رنگی که در زمینه اصلی قالی و ترنج و لچک ها استفاده می شود قرمز تیره یا سرمه ای است. طرح ترنج اغلب به صورت گرد شانزده گوشه و یا گاهی بیضی شکل است و طرح زمینه ی اصلی قالی ها اقتباسی از نقوش پر کار کرمان و یزد به صورت گل افشان است. ولی با توجه به رنگ آمیزی و نوع بافت قالی های مشهد می توان بسیار آسان این بافته ها را از قالی های کرمان و یزد متمایز نمود.

قالی های خراسان اکثرا با دو نوع گره متقارن و نامتقارن بافته می شوند که نوع دوم این گره متداول تر است. البته استفاده از گره جفتی در قالی هایی با گره نامتقارن به صورت سنتی رایج می باشد. قالی های مشهد اکثرا دو پوده و لولباف هستند و در بعضی از بافته های قدیمی تر چند رج یکبار دو پود رد می کنند. به این ترتیب ممکن است سه رج را یک پود بدهند و در رج چهارم از دو پود استفاده کنند. یا چهار رج را یک پود و رج پنچم را دو پود بدهند و یا نه رج را یک پود و رج دهم را دو پوده کنند. گره متقارن نیز توسط بازرگانان تبریزی که در مشهد شروع به کار کردند رایج شد.

در این استان کارگاه های قالی بافی همچون عمواوغلی ، خامنه ای ، زرباف ، مخلملباف و صابر قالی های زیبا و جالبی عرضه کرده اند. از معروف ترین مناطق قالی بافی در بخش های اطراف مشهد محولات است و مرغوب ترین قالی خراسان در ناحیه ی بیرجند بافته می شود. طرح رایج این منطقه هراتی و لچک و ترنج است و بافت دو پوده بسیار ظریفی دارد و رنگ های زمینه ی آن بیشتر رنگ های آبی تیره و لاکی می باشد. در شهرهای مود و درخش نیز قالی های بسیار زیبا و مرغوبی با طرح های متنوعی مانند لچک ترنج خورشیدی ، محرمات بته ، گل افشان و ربعی سعدی بافته می شود. بعضی از قالی های خراسان به دو لبه شهرت دارند در این قالی ها حاشیه اضافی گلیم باف معمولا به رنگ لاکی است. علاوه بر مناطق یاد شده در شهرهای گناباد ، کاشمر ، قاین و ... نیز قالی بافی رایج بوده و قالی هایی با استفاده از طرح هایی از مراکز قالی بافی مانند کاشان و کرمان جهت صادرات بافته می شود.

منبع : کتاب فرش ایران

منبع :