رنگ و رنگرزی

بهینه سازی رنگرزی الیاف پشم با استفاده از رنگزای گلبرگ زعفران(قسمت ششم)

خواص و سمیت زعفران:در طب سنتی ایران به عنوان داروی گیاهی نشاط دهنده تجویز می‌شده است. عطر و مزه زعفران خالص تند و کمی متمایل به تلخی است که موجب سهولت در هضم غذا می‌شود. دارای اسانس‌های محرک است و اعصاب را تحریک می‌کند و اثر تسکین دهنده دارد‌.


زعفران گران‌ترین چاشنی دنیاست و غنی‌ترین منبع شناخته شده ریبوفلاون ذکر شده است.مصرف مقدار متناسبی از زعفران باعث نشاط روحیه و ضدافسردگی می‌شود تجزیه زعفران نشان داده است که دارای مواد معدنی و موسپلاژ با چربی موم، اسانس معطر و کمی سینول و هیدروزید‌هایی به نام پیکروکروسین و پیکروتین و کروسین است. (سعیدی‌راد، ۱۳۸۹: ۱۰)
مصرف زعفران به میزان زیاد سمی است و باعث استفراغ، خون‌ریزی رحم، اسهال خونی، خون‌ریزی بینی، پلک‌ها و لب‌ها، سرگیجه، بی‌حالی، زردی‌پوست و تحریک شدید ماهیچه‌های صاف و حتی گاهی مرگ نیز می‌شود‌.
با آزمایش‌هایی که به عمل آمده، مصرف بیشینه تا ۵/۱ گرم در روز برای یک فرد بالغ مانعی نداشته است ولی باید سعی کرد که برای جلوگیری از عوارض و ناهنجاری‌های بعدی، کمتر از این میزان مصرف شود و از زیاده روی در مصرف آن خودداری ورزید. (کاظمی، ۱۳۹۰: ۶۲)

 

۱۴-۱- ترکیب شیمیایی گلپوش‌های زعفران
قبل از تهیه رنگ‌ها به طریق مصنوعی، برای مصارف خوراکی، دارویی و صنعتی از رنگ‌های طبیعی استفاده می‌شد، لیکن با تهیه رنگ‌های مصنوعی، استفاده از رنگ‌های رو به کاهش رفت. به مرور زمان مشخص گردیده که رنگ‌های مصنوعی برای تغذیه انسان خالی از خطر نیست. لذا توجه به رنگ‌های طبیعی مورد توجه مجرد قرار گرفته است.
در خراسان جنوبی در‌حال حاضر به منظور رنگ‌آمیزی پشم و ابریشم در صنعت قالی‌بافی از رنگ‌های مختلفی که در ریشه، ساقه، برگ، گل و میوه گیاهان مختلف استفاده می‌شود.
از کلاله Saffron به نام علمی Crocus Sativusزعفران تحت شرایط خاصی در رنگرزی ابریشم استفاده می‌شود. گلپوش‌های زعفران (کاسبرگ و گلبرگ) که معمولا بعد از بیرون کشیدن خامه و کلاله به دور ریخته می‌شوند نیز حاوی مواد رنگی هستند که می‌توانند در صنایع غذایی، دارویی و شیرینی‌پزی مورد مصرف قرار گیرند‌.
خانم زهرا اکرامی بیرجندنژاد به منظور استخراج و خالص‌سازی رنگ‌های موجود در گلپوش‌ها زعفران، با چرخ‌کردن گلپوش‌ها واضافه نمودن الکل سفید توانسته است مواد رنگی گلپوش‌ها را استخراج نماید و با تقطیر عصاره رنگی محلول در الکل، عصاره تغلیظ شده‌ای بدست آورد که از نظر وزنی معادل ۷ درصد گلپوش‌ها بوده است‌. با توجه به تو لید حداقل ۲۱۳۰ تن گل، توجه می‌شود که سالیانه می‌توان ۱۵۰ تن ماده رنگی بدست آورد که نه تنها رقم قابل ملاحظه‌ای می‌باشد بلکه با خرید آن از کشاورزان عایدی جدیدی برای آن‌ها گشوده می‌شود.
براساس تحقیقات خانم اکرامی بیرجند‌نژاد مواد رنگی بدست آمده از گلپوش‌ها زعفران واجد مشخصات زیر می‌باشند:
الف) مواد رنگی، متشکل از آنتوسیان‌ها Anthocyansو فلاونوئید‌ها Flavonoidsو گلیکوزیدهایGlycosides آن‌ها می‌باشد.
ب) مواد رنگی قابل حل در آب بوده که از خود رسوبی باقی نمی‌گذارند.
ج) مواد رنگی بدست آمده در PH‌های مختلف که در طول زمان و درجات حرارت مختلف از ثبات رنگی برخوردار نبوده و در تحت شرایط اسید، رنگ اغلب آن‌ها زرد و صورتی ودر وضعیت بازی به رنگ سبز و زیتونی بوده است.
آنتوسیان‌ها جزء گروه پیگمان‌های گلیکوزیدی می‌باشند که با اضافه شدن قند و سایر موارد به آنتوسیانیدین Anthocyanidin تبدیل می‌شود، بنابراین در بعضی از موارد ممکن است، مقدار جزیی آنتوسیانیدین نیز همراه آنتوسیان‌ها باشد. آنتوسیان‌ها به رنگ‌های قرمز، آبی و یا بنفش دیده می‌شوند. آنتوسیان‌ها در شیوه سلولی محلول بوده و در گلپوش‌ها، میوه‌ها، ساقه، برگ و ریشه گیاهان یافت می‌-شوند. منبع مهم استخراج آنتوسیان‌ها در حال حاضر گلرنگ و بویژه تفاله انگور می‌باشد. در کارخانه‌های الکل‌گیری از تفاله انگور (بویژه انگورهای رنگی مانند شاهانی) به جای اینکه دور ریخته شوند، آنتوسیانین استخراج می‌گردد. وجود پیگمان‌های رنگی در گیاهان، خاصه در گلپوش‌ها آن‌ها سبب جلب حشرات و پرندگان می‌شود. مواد آنتوسیانین اغلب همراه با فلاونوئیدهای بی‌رنگی مانند فلاون‌ها Flavonsو فلاونول-‌ها Flavonolsمی‌باشند‌. برای تفکیک آنتوسیانین‌های مختلف از روش‌های متعددی مانند کروماتوگرافی و اسپکترومتری استفاده می‌شود.
فلاونوئید‌ها Flavonoids ترکیبی مشتمل بر 〖 C〗_۶ _ C_ (۳) _〖 C〗_۶ می‌باشند که در آن 〖 C〗_۶حلقه بنزنی است. فلانوئید‌ها براساس ساختمان C_ (۳) تقسیم بندی می‌شوند. اغلب حلقه C_ (۳) با اکسیژن تکمیل می‌گردد و تشکیل فلاون می‌دهد.
فلاون‌ها و فلاونول‌ها و گلیکوزیدهای آن‌ها در واکوئل‌های گیاهی به صورت پیگمان‌های محلول در آب به فراوانی یافت می‌شوند و رنگ آن‌ها معمولا زرد کم رنگ و سفید عاجی می‌باشد. (بهنیا، ۱۳۷۰: ۲۸-۳۲)

۱۵-۱- پیشینه رنگرزی
به دلیل بومی بودن و فراوانی گیاه زعفران در ایران از قدیم برای مصارف خوراکی، داروئی و رتگرزی از آن استفاده می‌شده است. در ایران تنها از کلاله آن برای مصرف خوراکی، داروئی استفاده می‌شود و بقیه اجزاء جزء ضایعات به حساب می‌آید. افرادی در این باره مقاله‌هایی را ارائه داده‌اند از جمله خانم‌ها قدسیه باقرزاده، راحله حسین آبادی و زهرا عرب‌زاده با عنوان بهره‌گیری از گلبرگ و پرچم زعفران به عنوان ظایعات برای رنگرزی الیاف پشمی و بررسی ثبات‌های رنگی و مقاله دیگری از اقایان S. M. Mortazavi، M. Kamali Moghaddam با عنوان Saffron Petals، a By-Product for Dyeing of Wool Fibers و همچنین خانم زهرا اکرامی بیرجندنژاد به منظور استخراج و خالص‌سازی رنگ‌های موجود در گلپوش‌ها زعفران که قبلا نیز نام ایشان ذکر شده بود، فعالیت داشته‌اند.

تصویر18. ساختار شیمیایی زعفران

پژوهشگر: زهرا جمشیددوست ملکوتی

منبع :