نقوش و طرح های فرش

بررسی طرح و رنگ فرش صابر(قسمت 10)

احمد بزمیاحمد بزمی متولد 1329 ه.ش و دارای 6 فرزند می باشد.وی از سن 6 سالگی همراه مادر ودایی خود به مدت طولانی در کارخانه فرش صابر کار می کرد،و روزی 16 ساعت کار می کرده است.


در سال 55 اولین فرش پازیریک(کپی فرش پازیریک) حرم پیامبر، حرم امام رضا، موزه نادری،خیام نیشابوری، فردوسی و... توسط وی بافته شد.

 

طولی نکشید که به عنوان سرپرست قسمتی از کارخانه صابر انتخاب شد و 19 کارگاه را بر عهده داشت.ریزترین، نفیس ترین، پرکارترین قالی ها در کارگاه صابر تحت نظارت وی بود.
حسین ارباب،آقای ثابتی و احمد بزمی بعد از فوت صابر کارگاه را اداره می کردند و این رویه طولانی بود تا زمانی که ارباب فوت کرد وآقای ثابت به دلایلی تمایل به ادامه ی کار نداشت وسرانجام احمد بزمی ملک کارخانه را با تمام امکاناتش و مارک صابر از ورثه ی صابر و ارباب خریداری کرد.و با همان کیفیتی که از عمو اوغلی به صابر و بعد به وی رسیده بود،کارگاه را حفظ می کند.
آقای بزمی در 20 سال پیش مارک بزمی را به ثبت رسانید واز آن پس از این مارک استفاده می کند.
طرح های مورد استفاده در فرش های بزمی:
طرح سپه داری یا سپه سالاری بالای 100 تا 150 سال سابقه دارد.
طرح کوزه کنانی که توسط طراح مشهدی به نام کوزه کنانی ،که خود این شخص ابداع کرده است طراحی شده و این طرح هم اکنون به همین نام است.
نقشه ی دیگر سامورات نام دارد.
فرش های مشهد سبک وفرم آن با بقیه فرق می کند،فرشی که عمواوغلی داشت 14*10 ذرع داشت که با هیچ فرشی برابری نمی کند،و 150 مقاط داشت.
آقای احراری در این مورد می گوید:
بزمی یادآور و ادامه دهنده ی دوران طلایی فرش استان (دوره پهلوی دوم) و ادامه دهنده ی راه صابر وشاگردان صابر هستند.فرش های ایشان از نظر طرح ورنگ ومواد مصرفی در عین حال که خصوصیات فرش صابر را داراست از نظر خلاقیت و ابتکار سلایق بازار فعلی را در نظر گرفته است.آقای بزمی بر خلاف بقیه که به هر سمتی رفتند اصالت های فرش مشهد را رعایت کرده است.وی فرش هایی در ابعاد مختلف در کارگاهش می بافد.
تمام رنگ های به کار رفته در فرش های بزمی گیاهی است و به هیچ عنوان شیمیایی استفاده نمی کند.آقای بزمی غالبا طرح ها ونقشه های آقای صنعت نگار که طراح فرش های عمواوغلی وصابر بوده است را در فرش هایش به کار برده است.
3-9- شاخصه های تحقیق
3-9-1- طرح فرش صابر
طرح های تهیه شده توسط آقای صابر، طرح های ترکمن، افشان، لچک ترنج و واگیره ای وجود دارد.فرش هایی که برای دربار وحرم امام رضا(ع) بافته شده غالبا طرح های افشان هستند.
فرش های صابر هم درشت بافت وجود دارد وهم ریز بافت وجود دارد.فرش ریز بافت بندهای باریک وگل های ریز وشلوغ دارد.مانند نمونه موزه فرش ایران

شکل 3-3 گل فرش طرح های بکار رفته در فرش صابر
گل های شاه عباسی،هراتی بندهای سه تایی استفاده می شد ولی برای طرح های شلوغ و پرکار از دو المک(بند)استفاده می کردند.برگ های بادامی و برگ دندانه دار استفاده می کنند.
در کارهای شلوغ وپرکار از گل های ریز استفاده می کردند،بر عکس فرش های آستان قدس.
در کارها دو حاشیه کوچک یا یک حاشیه و دو زنجیره ؛ویا دو حاشیه کوچک وسه زنجیر مابین استفاده می شود.
بخش عمده ای از طرح های مورد استفاده در قالی های صابر، برگرفته از عکس های موجود در کتب خارجی ومتناسب با موارد سفارش داده شده بوده است.
طراحان مطرح صابر:حاج احمد بهبودی،استاد محمد شالبافان بودند.
3-9-2- رنگ فرش صابر
در فرش های صابر طبق عکس های بدست آمده انواع رنگ های مختلف دیده شده است.
ولی طبق نمونه ها فرش های بزرگ پارچه رنگ های تیره ای دارند.زمینه متن لاجوردی وزمینه حاشیه لاکی است ویا بالعکس.

شکل 3-4 گل فرش رنگ های بکاررفته ، در فرش صابر
زمینه کار اگر تیره می بود، طرح ها شامل گل ها و بندها وبرگ ها و...رنگ های روشن به کار می رفته واگر زمینه روشن می بود،رنگ های تیره استفاده می شد.
زمینه کار اگر شلوغ و پر کار می بود از رنگ های تیره در زمینه استفاده می شد.
اگر کار خلوتی می بود،زمینه کرم بکار می رفت.اکنون زمینه کرم بیشتر استفاده می شود.
طره ها غالبا با رنگ های نخودی وسفید ونارنجی است.
بیشترین رنگ های مورد استفاده لاجورد،لاکی،دوغی وماستی بوده است ؛ولی الان کمتر استفاده می شود و بیشتر برای نقطه کردن کاربرد دارد. رنگ ها اکثرا ذ هنی بود. بعد از انقلاب فرش های ابریشمی و رنگ سفید مورد استفاده قرار گرفت.
3-9-3- رنگرزی
ناصر فرازی مسئول قدیمی ترین فروشگاه عرضه ی مواد رنگرزی در مشهد عنوان کرده است که:
این موسسه اولین وقدیمی ترین مرکز عرضه ی مواد رنگرزی اعم از گیاهی وشیمیایی در مشهد است.این موسسه از پدر بزرگش به ارث رسیده است.
در حال حاضر این مغازه علاوه بر مواد رنگرزی شیمیایی به توزیع مواد
رنگرزی گیاهی همچون روناس، اسپرک،برگ مو نیز می پردازد ورنگ های شیمیایی از آلمان وارد می شود.
عمو اوغلی، شیخ بورنگی و صابر نیز از فروشگاه وی رنگ تهیه می کردند.
3-9-4- ابعاد
ابعاد قالی های صابر از 2*3 تا 3.5*5.5 متغیر و اغلب بزرگ بودند.
3-9-5- نقشه ها
قالی های صابر ابتدا دارای رجشمار پایین بودند و بعدها تا رجشمار 50 افزایش یافتند.
البته پس از سال 1335 نیز قالی هایی با رجشمار 80 در کارگاه های وی بافته شدند.
در نقشه ها رنگ کردن وجود نداشت وطراح ،دور تا دور طرح را نقطه چینی می کرد ویا به اصطلاح آن زمان سیاه قلم را انجام می داد و رنگ ها شماره گذاری شده بود.که بافنده طبق شماره رنگ ها را بلد بود.
3-9-6-کاربردها
عباسقلی صابر در طول دوران فعالیت خود قالی های متعددی جهت حرم حضرت زینب، حضرت رضا، آرامگاه نادر، فردوسی و... بافت.
همچنین قالیچه ای به سفارش سفیر وقت آمریکا برای اتاق دبیر کل سازمان ملل در کارگاه وی بافته شد.

 پژوهشگر: محدثه حائری

منبع :