نقوش و طرح های فرش

بررسی طرح و رنگ فرش صابر(قسمت دوازدهم)

 چه طرح ها و رنگ هایی در فرش صابر بکار رفته است؟


طرح های ترکمن، افشان، لچک ترنج و واگیره ای،فرش ریز بافت بندهای باریک وگل های ریز وشلوغ دارد.مانند نمونه موزه فرش ایران
گل های شاه عباسی،هراتی و بندهای سه تایی استفاده می شد ولی برای طرح های شلوغ و پرکار از دو المک(بند)استفاده می کردند.برگ های بادامی و برگ دندانه دار استفاده شده است.در کارهای شلوغ وپرکار از گل های ریز استفاده می کردند،بر عکس فرش های آستان قدس
در کارها دو حاشیه کوچک یا یک حاشیه و دو زنجیره ؛ویا دو حاشیه کوچک وسه زنجیر مابین استفاده می شود
برخی از طرح ها ، از عکس های موجود در کتب خارجی ومتناسب با موارد سفارش داده شده بوده است.
بیشترین رنگ های مورد استفاده لاجورد،لاکی،دوغی وماستی بوده است
_ زمینه های کاربردی فرش صابر چه بوده است؟
حرم امام رضا(علیه السلام)، دربار شاه(پهلوی دوم)، استفاده ی عموم
_ سر انجام کارگاه و برند فرش صابر پس از وی چه شد؟
کارگاه صابر بعد از فوتش توسط آقای بزمی،مهدی ثابتی و حسین ارباب اداره می شد و راه ایشان ادامه پیدا می کند وبعد از آن این کارگاه به همراه برندش توسط آقای بزمی خریداری می شود که اکنون در کارگاه خود نقشه های آقای صابر را می بافد.

4-2-گزارش کار عملی
نقشه افشان
اغلب فرش های مشهد دارای طرح و نقشه افشان هستند؛ و به همین نسبت فرش های صابر که از نولیدکنندگان فرش مشهد بوده است،اکثر فرش های وی دارای نقشه ی افشان بوده است.از همین رو این نقشه مطابق با نقشه های فرش صابر در مشهد تهیه شده است.
هدف از این کار این بوده است که از گلها و طرح های فرش صابر و رنگ های بکار رفته در فرش های وی مطابق با نیاز امروزه، نقشه ای جدید طراحی شود.

شکل 4-1 نقشه افشان

مشخصات نقشه افشان
این طرح کاملا شاه عباسی بوده و گلها وبرگهای بکار رفته از طرح های فرش های آقای صابر اقتباس شده است.
در فرش های افشان صابر به علت شلوغی طرح، بندهای کار بسیار ظریف بوده و در مجموع بندها دیده نمی شود؛ ولی در این نقشه، به علت ابعاد وتغییر طرح ، بندها همراه با گلها خودنمایی می کنند.
در برخی از فرش های صابر یا خیلی بزرگ ویا کوچک وریز هستند، تا حدی که متن دیده نمی شود. این گلها در اندازه معمول فرش های روز مشهد، و متناسب با ابعاد بکار رفته است.
البته این طراحی سلیقه ی طراح وبا توجه به علایق بازار فرش طراحی شده است.
رنگ فرش های صابر اکثرا تیره است (رنگ روشن هم دارد).زمینه ها تیره با گل های نسبتا روشن یا زمینه های روشن با گلهای تیره که در این نقشه تقریبا از رنگ های تیره مطابق با همان رنگها وسلیقه ی بازار استفاده شده است.
در این نقشه رنگ ها تلفیقی از چند نمونه فرش های صابر آمده است.
ابعاد و اندازه فرش
مطابق با فرش های صابر که ابعاد کوچک بوده و در بازار برای عموم بافته می شده ، فرشی 2*3 طراحی شده است ومهمترین مسئله این که امروزه بازار، متقاضی فرش هایی با ابعاد کوچک است.

شکل 4-2 نقشه افشان (رنگ شده)

رنگ های بکار رفته
مسی، عبایی، خاکی تیره، فیروزه ای، موشی، سبز روشن، نخودی، کرپ، صورتی تیره، بید مشک، خرمایی، لاکی، علفی، دوغی، ماستی، لاجوردی
زمینه:کرپ(کرم)
74*42 خانه

شکل 4-3 نقشه افشان (نقطه چین)


حاشیه افشان
در فرش های بزرگ ومعروف صابر یک و یا دو حاشیه بزرگ و از دو یا سه حاشیه کوچک استفاده می شده است ودر دو طرف حاشیه کوچک نواری باریک وزنجیره ای که اصطلاحا طره نامیده می شود،وجود داشته است.
فرش های صابر با ابعاد بزرگ کناره هایی پهن داشتند.در اینجا از کناره هایی باریک تر استفاده شده است.طرح گلها و برگها وبندهای نقشه،شاه عباسی است و رنگ ها متناسب با متن در نظر گرفته شده است.
از یک حاشیه ی بزرگ و دو حاشیه کوچک ودو طره استفاده شده است.طرح گل ها وبرگ ها وبندهای نقشه شاه عباسی است ورنگ ها متناسب با متن در نظر گرفته شده است.کناره ها از 1.5 خانه تشکیل شده است.

شکل 4-4 حاشیه نقشه افشان


رنگ های بکار رفته
مسی، عبایی، خاکی تیره، خاکی روشن، فیروزه ای، موشی، سبز روشن، نخودی، کرپ(کرم)، صورتی تیره، بید مشک، خرمایی، لاکی، علفی، دوغی، لاجورد
زمینه حاشیه بزرگ:لاجورد
زمینه حاشیه کوچک:خاکی روشن
زمینه طره:دوغی
کناره:کرپ(کرم)
23*64 خانه

شکل 4-5 حاشیه نقشه افشان رنگ شده


نقشه واگیره ای
در بین فرش های صابر، در موزه آستان قدس فرشی واگیره ای در ابعاد بزرگ وجود دارد.
در اینجا سعی بر این شد تا مطابق با این نقشه، طرحی واگیره ای تهیه شود.
ترکیب بندی همانند طرح فرش افشان است.گلها وبرگ های طرح شاه عباسی است و از روی نقشه فرش های صابر اقتباس شده است.در این طرح اسلیمی به کار نرفته است.
نقشه، طرح واگیره ای قرینه ای است و به صورت نامحدود کنار هم قرار می گیرد و اجرا می شود.
ابعاد این نقشه 3*4 در نظر گرفته شده است.علاوه بر بودن این ابعاد در فرش های صابر،بیشتر مطابق با تقاضای بازار در نظر گرفته شده است.

 

شکل4-6 نقشه واگیره ای


رنگ های بکار رفته
رنگ های بکار رفته تلفیقی از رنگ های چند نقشه از صابر و مطابق با سلیقه ی بازار می باشد.

شکل 4-7 نقشه واگیره ای رنگ شده


رنگ های بکار رفته در متن عبارتند از:
مسی، عبایی، خاکی تیره، فیروزه ای، موشی، سبز روشن، نخودی، کرم، صورتی تیره، بید مشک، خرمایی، لاکی، علفی، دوغی، لاجورد
رنگ زمینه لاجورد
32.5*24.6 خانه

حاشیه واگیره ای
حاشیه این نقشه همانند نقشه ی افشان کشیده شده است و همه ی آن خصوصیت ها را داراست.
20*56 خانه


شکل 4-8 حاشیه نقشه واگیره ای

 

رنگ های بکار رفته در حاشیه عبارتند از:
مسی، عبایی، خاکی تیره، خاکی روشن، موشی، سبز روشن، نخودی، کرپ(کرم)، صورتی تیره، بید مشک، خرمایی، لاکی، علفی، دوغی، لاجورد
زمینه حاشیه بزرگ:لاکی
زمینه حاشیه کوچک:خاکی روشن
زمینه طره :دوغی
کناره:لاجوردی

شکل18

شکل 4-9 حاشیه نقشه واگیره ای رنگ شده



نتیجه گیری
فرش صابر با توجه به استفاده از بهترین مواد اولیه از نظر نخ ورنگ مرغوب وطرح ها ی اصیل ،جزو برترین تولیدکنندگان حوزه فرش دستباف در زمان خودش محسوب می شد وی هیچگاه از رنگهای شیمیایی وتقلب در بافت استفاده نکرد.
فرش صابربا طرح های اصیل خود وحفظ اصالتها ، توانسته بود سفارشهای بزرگی را ازآن خود کند ازآنجمله سفارش سازمان ملل و آستان قدس رضوی را می توان نام برد.
وهم اکنون این مجموعه با مدیریت اقای بزمی ادامه حیات داده و بعنوان فرش مرغوب مشهد مطرح شده است.
استفاده از طرح ها ورنگهای اصیل ایرانی وبه کارگیری اصول بافت ،فرش را مرغوبتر ومقاوم تر می کند وبه تبع آن باعث رونق بازار خواهد شد.
امروزه بکارگیری بهترین طرح ها ورنگ ها بدون استفاده از تقلب در بافت ورنگ وپایبندی به اصول فرش و فرشبافی ، هویت از دست رفته فرش را برمی گرداند.
این تحقیق برآن شده است تا طرح ورنگ فرش صابر را با تغییر بی بدیل وبا توجه به نیاز امروزی دوباره زنده کند،تا این هنر اصیل با پرداختن به گذشته ی پر بار خود روز به روز شکوفاترشود.

منـابع و ماخذ
موزه فرش آستان قدس رضوی
موزه فرش ایران
ژوله، تورج.1375. برگی از قالی خراسان. شرکت سهامی فرش ایران
صوراسرافیل ،شیرین .1371.طراحان بزرگ فرش ایران . تهران
Pope, Arthur Upham ;Ackerman,Phylis . 1938-1939.سیری در هنر ایران.ترجمه نجف دریا بندری . تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
سایت ویکی پیدیا
تحقیقات میدانی پژوهشگر

پژوهشگر: محدثه حائری

منبع :