رنگ و رنگرزی

رنگرزی پشم با مواد مازوجی

یکی از مهم ترین موارد رنگرزی با رنگ های طبیعی رنگرزی پشم با مواد مازوجی است ، اهمیت این موارد در چرمسازی نیز بسیار زیاد است.

در پشم برای بدست آوردن زمینه های کدر و سیر همراه با دندانه آهن به کار می برند .غالب نباتاتی که دارای مواد مازوجی میباشند خود نیز دارای ماده رنگی زرد میباشند که اگر آنها را بدون کمک دندانه رنگ کنند زرد کم و بیش کدری بدست می آورند ، مواد مازوجی دارای خصایص زیر می باشند:
•دارای طعم غامض می باشند.

•با مواد قلیایی ترکیباتی میدهند که در برابر هوا رنگ قهوه ای به خود می گیرند عکس العمل اسیدی ضعیفی دارند.

•با املاح مس و کروم تولید رسوب قهوه ای می کنند.

•با املاح سرب تولید رسوب نارنجی می کنند

•با املاح آهن تولید رسوب خاکستری تیره و سیاه می کنند.

•با املاح سرب تولید رسوب نارنجی می کنند.

مواد مازوجی در بسیاری از نیاتات به طور فراوان یافت می شود که در بین آنها بلوط ، کاج ، گردو ، انار ، بید ، سماق ، هلیله ، دانه های ایران ، گندل کوله ، جفت ، هلیله سیاه اهمیت زیادتری دارند. رنگرزی این مواد با سایر نباتات رنگدار تفاوت زیادی ندارند فقط بواسطه کم و زیاد بودن مواد مازوجی در آنها و همچنین نوع ماده رنگی این گیاهان با دندانه های مختلف تولید الوان گوناگون می نمایند که به ذکر آنها پرداخته می شود.

طریقه رنگرزی پشم با مواد مازوجی

اگر پشم را مستقیما بدون دندانه با مواد مازوجی رنگ کنند تولید یک رنگ زردکمرنگ کدر میکنند که ثباتی در برابر نور و شستشو ندارند.بسته به مقدار دندانه ای که بکار می رود با کمک آهن ، رنگهای خاکستری روشن تا مشکی بدست می آورند ، با دندانه زاج سفید رنگهای زرد تا قهوه ای بسیار روشن به دست می آید و دندانه کروم رنگهای قهوه ای روشن و کدر به دست می دهد به طور کلی طریقه رنگرزی با دندانه آهن بر دو قسم است:
•دندانه قبل از رنگ

•رنگ و دندانه توام

پشم در حالت اول به طریق معمول دندانه می شود و سپس با مقدار متناسب رنگ مدت دو ساعت رنگرزی را ادامه میدهند و گاهی نیز در حمام رنگدار از یک درصد اسید نسبت به وزن پشم استفاده می شود.

در حالت دوم ابتدا پشم را به مدت یک ساعت با مقدار متناسبماده رنگی رنگ می کنند و سپس حرارت حمام را پایین آورده و در همان حمام دندانه را اضافه مینمایند و به رنگرزی برای مدت یکساعت تا یک ساعت و نیم ادامه می دهند.

دلیل آنکه ابتدا پشم را مدتی بدون دندانه رنگ می کند آنست که از ترکیب رنگ و دندانه و رسوب آنها در خارج از لیف در حمام جلوگیری نمایند.

سماق – رنگ قهوه ای طبیعی

گیاه سماق بطور بوی تقریبا در کلیه کشور یافته می شود ، برگ این گیاه کمتر از دندانه های آن ماده زوجب دارد 10 تا 30 درصد. سماقاین گیاه در تمام ایران مخصوصا در کوهپایه های اطراف تهران و کنار رودخانه جاجرود و کرج بسیار یافته میشود.ازمیوه و دانه این گیاه گردی گرفته می شود که ترش مزه و در صنایع غذایی بکار برده می شود.

محلول سماق تیره رنگ ، ترش مزه و گش میباشد و در دندانه های مختلف عکس العمل های زیر را نشان می دهد:
•زاج سفید و دندانه های سرب تولید رسوب کرم مایل به زرد می کنند.

•سولفات آهن رسوب آبی تیره مایل به سیاه تولید می کنند.

•مواد قلیایی تولید رسوب سبر و روشن و مواد اسیدی رسوب رقیق زرد رنگ تولید می کند.

سماق علاوه بر مواد مازوجی دارای یک ماده رنگی زرد تیره است که به تنهایی و بدون دندانه در دباغی از آن استفاده می کنند.

پوست انار – زرد طبیعی

از پوست انار بیشتر از هر گیاه مازوجدار برای بدست آوردن رنگهای خاکستری و تیره از آن استفاده می کنند و مقدار ماده مازوجی آن تا 49 درصد می رسد.پوست انار

در جنگلهای شمال ایران نوع وحشی آن بسیار فراوان است که دارای میوه های ریز و کوچک تر از انار معمولی است و به نام گلنار فارسی مشهور است. این گیاه یک پایه ی و عمر آن متجاوز از 20 سال می باشد.رنگ گل آن قرمز است در گذشته به عنوان یک رنگ قرمز در ایران از این گل استفاده می شده است و امروزه نیز در فسمت های مختلف هند از گل انار برای رنگ قرمز استفاده می شود.

پوست گردو – رنگ قهوه ای طبیعی

گردو درختی است که تقریباً در تمام نقاط معتدل و شمالی ایران به طور فراوان دیده می شود.

درخت گردو یک پایه است و بلندی آن به 10 تا 20 متر می رشد. برگ های مرکب دارد که هر یک 7 تا 9 برگچه دارند.

گل های نر به صورت سنیله های دار در کنار ساقه های جوان ظاهر می شوندپوست گردو و گل های ماده دوتایی یا سه تایی و گاهی نیز منفرد دیده می شود . عمر این درخت بسیار زیاد است و چوب آن هم نسبت به سایر چوب ها بسیار گران قیمت و برای ساختن وسایل محکم و زینتی استفاده می شود.

در تمام قسمت های مختلف گردو ماده مازوجی به طور فراوان یافت می شود. درایران بیشتر از پوست میوه آن استفاده می شود، وقتی که در پاییز میوه گردو را زدند پوست آن نیز به سهولت از گردو جدا می شود ، آنرا خشک کرده و سپس به مصرف می رسانند.

مقدار ماده مازوجی پوست گردو بین 30 تا 35 درصد میباشد.اگر پوست گردوی تازه را با دست مالش دهند پس از مدت کوتاهی سیاه شده و به سختی از دست زایل می شود.

عکس العمل شیمیایی املاح مختلف بر روی گردو مانند پوست انار و سماق می باشد اگر پوست گردو را بجوشاند محلول قهوه ای مایل به قرمزی به دست می آید دندانه های مختلف نتایج زیر را با پوست گردو در رنگرزی پشم به دست می دهند:
•دندانه زاج سفید با 3 درصد اسید اگزالیک رنگ نارنجی تیره

•بی کرومات پتاسیم با 3 درصد اسید اگزالیک رنگ قهوه ای روشن

•سولفات مس با 3 درصد اسید اگزالیک رنگ قهوه ای متوسط

•کلرور استانو با 3 درصد اسید اگزالیک رنگ نارنجی تیره

•سولفات آهن با 3 درصد رنگ خاکستری تا مشکی

پوست گردو هم چنین اهمیت فراوانی در رنگرزی خامه قالی برای رنگرزان دارد ، لزین ماده همراه با سایر رنگ ها برای بدست آوردن رنگ های تیره در کلیه زمینه ها استفاده می شود.

هلیله سیاه و هلیله زرد – قهوه ای طبیعی

اصل این درخت در آمریکا، آسیای جنوبی، چین، هندوستان و بلوچستان ایران مخصوصا در نواحی مدرس و بنگال است.هلیله سیاه

هلیله که در ایران به کار برده می شود بیشتر در نواحی بلوچستان و افغانستان و هند بدست می آید. این درخت بر دو نوع می باشد، هلیله سیاه و هلیله زرد این درخت دارای میوه کوچکی شبیه به گوجه است که آن را قبل از رسیدن چیده و خشک می کنند ، هلیله دارای رنگ زرد میباشد که مواد مازوجی آن بسیار است. در رنگرزی بیشتر همراه با دندانه زاج سفید استفاده می گردد. یکی دیگر از موارد استفاده از هلیله در چرمسازی است.

درخت هلیله یکی از قویترین مواد تانن دار می باشد که مقدار مواد مازوجی آن در حدود 45 درصد است. از برگ و میوه این درخت برای بدست آوردن انواع خاکستری ها همراه با سایر دندانه ها در رنگرزی پشم استفاده می شود.

جفت – رنگ زرد طبیعی

جفت نوعی درخت بلوط جنگلی است که انواع زیادی را داراست. این درخت در آمریکا، آسیای میانه و جبال قفقاز می روید. نوع ایرانی آن که در کوه های لرستان و کردستان است با نوع آمریکایی آن فرق دارد. طول درختانی که در آمریکا هستند گاهی به 30 متر می رسد و نوع رنگ آن نیز بهتر است.

این درخت دارای دو پوست است یکی در قسمت رو و دیگری در قسمت زیر، پوست رو نازک و داری یک ماده سرخ رنگ کدر می باشد و به همین جهت آن را قبلا مجزا نمودهجفت فقط پوست زیر را که دارای ماده رنگی قابل توجهی می باشد به فروش رسانیده برای تشخیص چوب جفت آنرا ابتدا ساییده مدت یک ساعت در آب می جوشانند و بعد مدتی آن را به حال خود راکد می گذارند. محلول تدریجا تغییر رنگ داده رسوب می کند و به صورت کریستال ته نشین میگردد. محلول با حالت ژلاتینی داشته که رنگ قرمزی و کدری به خود می گیرد.

مواد قلیایی، رنگ محلول را تیره و مایل به قهوه ای میکند.استات مس رسوب نارنجی رنگ تولید می کند. زاج سفید، رنگ را شفاف و رسوب رقیقی ایجاد می نماید. آبهای معدنی در روی آن اثر نموده و رسوب می دهند.

جفت دارای مقدار قابل توجهی ماده مازوجی است و همین ماده باعث میشود که رنگ های حاصله از آن تیره می شود. ماده رنگی جفت از بیشتر رنگ های طبیعی زرد حتی اسپرک زیاد تر است. ولی ثبات آن نسبت به اسپرک در درجه دوم اهمیت قرار گرفته است. در گذشته از جفت، بیشتر برای رنگرزی پنبه و چاپ آن استفاده می شده است.

جفت دارای مقدار قابل توجهی مواد مازوجی است.بنابراین با این دندانه آهن انواع خاکستری ها را میتوان بدست آورد.جفت با دندانه زاج سفید و سولفات آلومینیوم رنگ زرد می دهد که شفافیت آن را از اسپرک کمتر است و اگر در موقع رنگرزی جفت از هر دو پوست مخلوط کرده و رنگ کنند رنگ زرد کدر مایل به قهوه ای می دهد.

دو درصد دانه بیکرومات پتاسیم با جفت رنگ زیتونی مایل به قهوه ای می دهد که بسیار مورد استفاده قرار می گیرد.

از سایر دندانه ها در رنگرزی جفت با پشم به واسطه عدم ثبات آنها در برابر نور کمتر استفاده می شود.


نویسنده : عبداله احراری


منبع :