نقوش و طرح های فرش

طرح های فرش ایرانی

طرح شاه عباسی: طرح‌های شاه‌عباسی بر پایه گل و بوته‌های ویژه‌ای که به نام «گلهای شاه‌عباسی» مشهورند شکل گرفته‌اند.

این گل‌ها همراه با اسلیمی‌ها، ختایی‌ها و دیگر نقشمایه‌های رایج در نقوش فرش،نگاره‌های اصلی را در حاشیه و متن فرش به وجود می‌آورند.

طرحهای شاه‌عباسی گونه‌های مختلفی دارند که برخی از آن‌ها عبارتند از: شاه عباسی لچک و ترنج،شاه‌ عباسی تصرفی، شاه ‌عباسی افشان و شاه‌عباسی طره‌ای.

شاه عباسی لچک و ترنج:

این طرح از دیرباز برای تزیین جلدهای چرمی و کتابهای قدیمی به کار می‌رفته و از اصالت ویژه‌ای برخوردار است.

فرشهایی که با این طرح بافته می‌شوند دارای ترنجی میانی به شکل دایره یا لوزی هستند که دو «سرترنج» در بالا و پایین و‌گاه طرفین نیز آنرا احاطه می‌کند. چهار گوشه زمینه میانی و متن فرش را نیز چهار نقش یکسان به نام «لچک» که معمولاً یک چهارم ترنج میانی است، تزیین می‌کند.

پاره‌ای از طرحهای شاه‌عباسی لچکهای ۴ گوشه را ندارند که به آن‌ها «شاه‌ عباسی ترنج دار» گفته می‌شود.

شاه عباسی افشان:

طرح شاه‌عباسی افشان، ترنج‌ میانی و لچکهای ۴ گوشه را ندارد و سراسر متن فرش را برگ‌ها و گل‌های اسلیمی و ختایی به همراه خطوط مدور و کمانی پر می‌کند.

شاه عباسی طره‌دار:

این طرح دارای ترنجی ظریف در وسط است و ویژگی این نقش، طره‌ای است که به صورت سلسله‌ای گرداگرد متن آمده است.

به بیانی دیگر در این گونه طرح‌ها، لچک برخلاف معمول از یک چهارم ترنج تشکیل نشده بلکه به صورت طره سراسر متن را دور زده است.

شاه عباسی تصرفی

این طرح با دخل و تصرف‌هایی در ساختار کلی طرح شاه عباسی به وجود می‌آید. برای نمونه حذف لچک‌ها و استفاده از نیم ترنجهایی در اضلاع متن فرش و برخورداری از قاب‌ها و کتیبه‌های تزیینی به طور قرینه در اضلاع جانبی و تغییراتی از این دست، از جمله ابداعاتی است که در طرح به وجود آمده و آنرا به نام تصرفی موسوم می‌سازد.

طرح اسلیمی

در طراحی فرش به مجموعه‌ای از اشکال تزیینی ویژه‌ که شبیه دهان باز مار هستند، «اسلیمی» گفته می‌شود.

اسلیمی را ریشه‌گرفته از واژه «اسلیم» به معنی «جوانه» دانسته‌اند که چندان دور از ذهن نیست و گروهی نیز ریشه این واژه را از کلمه «اسلام» می‌دانند هرچند که طرحهای اسلیمی پیش از ورود اسلام به ایران نیز به کار می‌رفته است.

طرحهای اسلیمی که بیشتر در مناطق مرکزی ایران مانند اصفهان استفاده می‌شود، خود انواع مختلفی دارد که اسلیمی دهان اژدری، اسلیمی ماری و اسلیمی شکسته از آن دسته‌اند.

طرح گلدانی

در این طرح، شکل گلدانی مزین به شاخه‌های گل، عنصر اصلی و غالب را تشکیل می‌دهد که در اندازه‌های مختلف (گاهی بزرگ و به صورت واحد و گاهی کوچک و در ردیفهای موازی) تمامی زمینه‌ فرش را پوشش می‌دهند.

طرح گلدانی از دیرباز در میان فرشبافان قم، تبریز، کاشان، آباده و کردستان مقبولیت فراوانی داشته و خود انواعی دارد که گلدانی محرابی، گلدانی ظل السلطان، گلدانی حاج خانمی و گلدانی تکراری از آن جمله‌اند.

گلدانی ظل السلطان:

طرحی است گلدانی که در دو طرف آن به جای دسته‌گلدان، نقش پرنده کار می‌شود و از درون گلدان نیز گلهای فراوان روییده است.

گلدانی حاج خانمی:

ـ طرحی گلدانی است که بیشتر در میان قشقایی‌ها رایج است و درشیراز به آن «نقش ناظم» می‌گویند و قالیچه‌های دارای این طرح را «ناظم کشکولی» می‌خوانند. از ویژگی‌های مهم این طرح رعایت دقیق تناسب‌ها و نیز اندازه و ابعاد نگاره‌های مشابه و مکرر در سراسر طرح است.

گویا اصطلاح حاج خانمی از نام «حاج خانم جهان آرا بی‌بی» گرفته شده است که تلاشی ارزنده در احیای هنر فرشبافی قشقایی داشته است.

طرح بته:

درباره ریشه تقشمایه بته نظرات گوناگونی مطرح شده است. شباهت این نقش با شعله مقدس آتش زرتشتیان، میوه کاج، قطره‌آب، سرو، شاخه نخل، پرنده مهر و… دیدگاههای متفاوتی را درباره منشاء بته ایجاد کرده است.

نقشمایه بته در طرحهای فرش در اندازه‌ها و شکلهای گوناگونی به چشم می‌خورد. گاهی چنان بزرگ است که چند بته برای پوشش سطح فرش کفایت می‌کند اما در بیشتر موارد به اندازه‌های کوچک در ردیفهای موازی در متن فرش و یا به دنبال هم در حاشیه آن دیده می‌شود که گاهی در سبک شکسته نیز استفاده می‌شود.

طرح بته معمولاً در فرشهای کرمان، سسندج، همدان، کاشان، سرابند و قم دیده می‌شود و معروف‌ترین گونه‌های آن عبارتند از: بته‌جقه، بته ترمه، بته مادر و فرزند، بته سرابندی، بته قلمکار اصفهانی، بته کردستانی یا هشت‌پر.

طرح ماهی درهم (هراتی):

از آنجا که نخستین نمونه‌های این طرح در هرات به دست آمده است، به این طرح «هراتی» نیز می‌گویند. طرح ماهی درهم از دو نگاره ماهی و یک گل در میان آن‌ها تشکیل شده است. در برخی مناطق غربی ایران، گل میانی در وسط یک لوزی قرار دارد و چهار ماهی یا چهار برگ خمیده همانند خمیدگی کمرماهی در کناره بیرونی چهار ضلعی لوزی بافته می‌شود.

استان مرکزی، خراسان، همدان، بیجار و سنندج جایگاه اصلی طرح ماهی درهم به شمار می‌آیند.

طرح درختی

نقش گیاهان و درختان به دلیل مقدس بودن آن‌ها نزد ایرانیان باستان، همواره مورد توجه قالیبافان بوده است و امرزه نیز نقش درختی همچنان در بسیاری از نقاط ایران بافته می‌شود اما کار‌شناسان ریشه اصلی این طرح را در راور کرمان می‌دانند.

طرح درختی برپایه عنصرهای مورد استفاده در آن به نقشهای گوناگونی تقسیم می‌شود که طرح حیوان‌دار (جانوری)، سبزیکار (آب نما)، ترنج‌دار، سروی، سراسری و لچک‌وترنج از آن جمله‌اند.

درختی حیوان‌دار

در این طرح در میان شاخ و برگهای درختان، پرندگانی به چشم می‌خورند و در پای درختان نیز حیواناتی در حال چرا و استراحت دیده می‌شوند.

درختی شکارگاه

اگر در متن و حاشیه طرح درختی، شکارچیانی سوار بر اسب و یا پیاده در حال صید دیده ‌شوند، طرح درختی به شکارگاه موسوم می‌شود.

درختی سبزیکار

اگر در میان فرش، برکه آبی که معمولاً با رنگ فیروزه‌ای مشخص شده‌است دیده شود، طرح فرش را درختی سبزیکار یا آب نما می‌خوانند. در این طرح شکل کلی درخت ترسیم نشده و شاخه‌ها و ساقه‌های پرگل درختان هستند که عناصر غالب و اصلی طرح را تشکیل می‌دهند.

طرح درختی سبزیکار از طرحهای معروفی است که حدود ۶۰سال پیش از راور کرمان به مجموعه طرحهای زیبای فرش ایران راه یافت و امروزه بافندگان کاشان، اصفهان، تبریز، قم و تهران به بافت این طرح علاقه‌مند هستند.

گفتنی است بسیاری از اروپاییان نقش درخت در فرش را به فال نیک گرفته و آن را نشانه‌ای از تداوم عمر و خوشبختی و سعادت می‌دانند.

طرح‌بندی:

اگر نقشمایه‌ یا نقش کوچکی از طرح در متن فرش در جهتهای طولی و عرضی تکرار شده باشد، طرح را بندی می‌نامند.

معروف‌ترین طرحهای بندی عبارتنداز: بندی ورامین (می‌ناخانی)، بندی اسلیمی، بندی بازوبندی (شیرشکری)، بندی کتیبه‌ای و بندی شاخ گوزن حیوان‌دار

بندی می‌ناخانی

نمونه‌های قدیمی این طرح در نقشه‌های دیرسال منطقه کردستان، بیجار و ساوجبلاغ دیده شده است.

طرح می‌ناخانی از جمله طرحهای یکنواختی است که تمام متن فرش را می‌پوشاند و در بسیاری از مناطق ایران از جمله همدان، چهارمحال و بختیاری، هریس و قائنات بافته می‌شود.

بندی اسلیمی:

در این طرح نگاره‌ها و خطوط اسلیمی به هم پیوسته و با ترکیب گلهایی همچون ختایی و یا شاه‌عباسی زمینه فرش را پر می‌کند.

بندی بازوبندی

نام این طرح از تزیینات بازوبند‌ها و کمربندهایی می‌آید که ایرانیان در گذشته به پهلوانان و ورزشکاران هدیه می‌کردند. نقش قاب‌ها و نقاشی‌های این هدیه‌ها منبع الهام طراحان فرش بوده و با تکرار این نقش‌ها، فرشهایی زیبا عرضه شده‌است.

بندی کتیبه‌ای:

در این طرح قابهای هندسی شکل چند ضلعی مزین به گلهایی به چشم می‌خورند که‌گاه دو قاب با یک گل چندپر و‌گاه با یک پاره‌خط به هم پیوسته‌اند.

بندی شاخ گوزن حیوان‌دار:

شاخ پرپیچ و خم گوزن از پایه‌های اصلی تشکیل دهنده طرح بندی شاخ گوزنی است. در متن این گونه طرح‌ها، گلهای طراحی شده با برگ‌ها و غنچه‌هایشان به وسیله نقشی که بی‌شباهت به شاخ پرپیچ و خم گوزن نیست، محدود می‌شوند و گلهای طراحی شده به تناوب در سرتاسر متن وبه طور قرینه قرار می‌گیرند.

در طرح‌بندی شاخ گوزن حیوان‌دار، حیوانات بسیار کوچک و ظریفی مانند آهو و گوزن در جای‌جای متن و کنار گل‌ها دیده می‌شوند. حواشی اینگونه نقش‌ها را اغلب با خطوط پیچان و اسلیمی‌های ظریف گه گلهال ریزی را در بر گرفته‌اند تزیین می‌کنند.

طرح محرابی

شکل محراب، الهام بخش طراحان فرش در به وجود آوردن این طرح بوده است. فرشهایی که با برخورداری از طرح این طاقهای هلالی بافته می‌شوند، معمولاً صحنه‌های شکار ندارند چرا که در طرح آن‌ها کوشش می‌شود قداست محراب عبادت به بیننده القا شود و با برخورداری از درخت‌ها و گل‌ها، بهشت موعود را در چشم بیننده تداعی کند.

طرح محرابی براین پایه که در تزیین آن ستونهای نگهدارنده طاق‌ها مورد استفاده قرار گرفته باشند و یا قندیلی از طاق محراب آویخته باشد و یا از درخت‌ها و گلدانهایی برای تزیین متن استفاده شده باشد، به ترتیب به طرح محرابی ستوندار، قندیلی، درختی، و گلدانی تقسیم می‌شود.

طرح محرابی بیشتر در میان بافندگان قم، کاشان، اصفهان و بلوچی رایج است.

طرح محرمات

در صورتی که متن فرش به نوارهایی با عرض مساوی و با رنگهای مختلف و مزین به نقشمایه‌های کوچکی تقسیم شود به طوری که زمینه فرش به صورت راه راه به نظر آید، به آن طرح محرمات می‌گویند.

این طرح که در برخی نقاط به آن «قلمدانی» نیز گویند، در کردستان، تبریز وقم مورد توجه بافندگان قرار دارد.

طرح افشان

در طرح افشان خبری از قالبهای مرسوم برای جداسازی نقوش در فرش نیست و لچک و ترنج و بند و… وجود ندارد و اجزای تشکیل دهنده طرح به صورت پراکنده ولی با فواصل منظم از هم قرار دارند.

طرح افشان بنا بر استفاده از گل‌ها و گیاهان و حیوانات به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که از آن جمله‌اند: افشان اسلیمی، افشان ختایی، افشان بندی، افشان شاه ‌عباسی و….

طرح شخصیت‌ها و آثار تاریخی

شکل اساسی این طرح‌ها را همانگونه که از نام آن‌ها برمی‌آید، مناظری از ابنیه و تصاویری از شخصیتهای معروف تشکیل می‌دهد.

تصاویر پادشاهان افسانه‌ای، پهلوانان باستانی، شخصیتهای سیاسی دنیا، بناهای کهن همچون تخت جمشید و… از اینگونه طرح‌ها هستند که در فرش نقش بسته‌اند.

طرح گلفرنگ

عناصر تشکیل دهنده این طرح، گلهای سرخ با گلبرگهای منظم پنج تا هشت‌پر به صورت دسته گل هستند که در سراسر زمینه فرش تکرار شده‌اند.

گلفرنگ گاهی درون گلدان و گاهی بدون آن طراحی می‌شود و گلفرنگ بیجار، ترنج ‌دار، بازوبندی، دسته‌ گل و مستوفی و… از گونه‌های آن هستند.

گلفرنگ مستوفی

واژه مستوفی، لقبی بوده است که شاهان قاجار به منشی‌ها و کارگزاران خود اعطا می‌کرده‌اند.

بافت اینگونه طرح‌ها که در اراک، تبریز و بیجار متداول است، به یکی از مستوفیان دوره قاجاریه که احتمالاً سفارش دهنده آن بوده نسبت داده می‌شود. پایه این طرح را لوزی‌هایی در ترکیب گلفرنگ‌ها و شاخه‌های زینتی تشکیل می‌دهند و گاهی نیز خطوط اسلیمی را برای آرایش مضاعف دسته گل‌ها به کار می‌برند به گونه‌ای که دسته‌ گلهای فرنگ را به هم پیوند می‌دهند.

گلفرنگ لچک و ترنج:

در این طرح گرداگرد ترنج مرکزی را اغلب دسته‌ای از گلهای سرخ و گلدانهای گلفرنگ فرا می‌گیرد. تمایز کامل نقش و رنگ لچک‌ها از طرح و متن، فضایی بیضی شکل را به وجود می‌آورد که ترنج میانی در آن خودنمایی می‌کند.

حاشیه‌های بزرگ در این طرح، کمابیش نقوش و رنگهای متن اصلی را بازتاب می‌دهد.

طرح اقتباس

در این گونه از طرح‌ها، طرحهایی از مناطق فرشبافی مجاور ایران که روزگاری جزیی از خاک ایران بوده‌اند همچون ترکیه، قفقاز، افغانستان و… گرفته شده و با تغییراتی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

اقتباسی قفقاز

نقش اینگونه طرح‌ها با اقتباس از نقوش سنتی قفقازی، در زمره دسته فرشهای ذهنی بافت ایلیاتی است که بیشتر در شمال شرقی ایران و در منطقه ترکمن صحرا تولید می‌شود.

اقتباسی گوبلن

نقش‌های این طرح پر از گلهای پنج پر و هشت پر (گلفرنگ) است وبی شباهت به گوبلنهای فرانسوی نیست.

معمولاً کف این طرح‌ها ساده است و حاشیه اصلی همیشه از خطوط صاف و مستقیم پیروی نمی‌کند.

این طرح نخستین بار در راور کرمان بافته شد.

طرح تلفیقی

هنرمندان با الهام از نقوش گوناگون و تلفیق نقشمایه‌های موزون آن‌ها با یکدیگر، نقشهای بدیعی را می‌آفرینند که به طرحهای تلفیقی موسومند.

این طرح‌ها از الگو و رنگهای خاصی پیروی نمی‌کنند و انتخاب آن‌ها به سلیقه طراح و نقاشی بستگی دارد به گونه‌ای که‌گاه طرحهای بته‌جقه، گلفرنگ، قاب‌ها، کتیبه‌ها و گلدان‌ها در یک فرش گردهم می‌آیند.

طرحهای تلفیقی انواع گوناگونی دارند که شاخه پیچ ترنجدار، سلسه‌ای ترنجدار، لچک ترنج گلدانی، بند اسلیمی، ترنجی دسته‌گل، ترنجی کف ساده و…. از آن جمله‌اند.

شرکت هدیه تبریز

منبع :