مرمت و شستشوی فرش

روشهای مختلف ضد بید کردن قالی

بید سوسک قالی و سایر حشرات که نوزاد و یا خود آن‌ها از پشم تغذیه می‌کنند یکی از آفت‌های عمده قالی ایران را همیشه تشکیل می‌دهند. ضرر و زیان عمده که هر سال از این راه متوجه صاحبان قالی می‌شود بسیار زیاد است.

در بسیاری از نقاط ایران مانند مازندران و نواحی گیلان بواسطه این افت عمده نگهداری قالی دارای ضرر و زیان حتمی است تعداد زیادی از قالی‌های نفیس ایران توسط همین آفت از بین رفته‌اند و غالباّ بواسطه خطر بید زدگی نگهداری قالی ایران در موزه‌های عالم باعث اشکال و نگرانی عمیق صاحبان این قالی‌ها است. متاسفانه آمار صحیحی از خساراتی که هر سال از این راه متوجه صاحبان قالی می‌شود در دست نیست و تا کنون نیز هیچ کوششی برای جلو گیری از این آفت بعمل نیامده است. بار‌ها نگارنده مشاهده کرده است که قالی‌های بسیار نفیسی از امریکا و اروپا برای رفو و تعمیر به ایران عودت داده شده‌اند در حالیکه قبل از بافت و یا صدور آن‌ها به سهولت می‌توان این قالی‌ها را ضد بید کردپیشرفت‌هایی که دراین زمینه برای از بین بردن این آفت بعمل آمده است واقعاّ در خور توجه بوده و حیرت انگیز است و هر سال نیز مواد تعاونی تازه‌ای از این نوع از طرف کارخانه‌های عظیم سازنده رنگ و مواد تعاونی به بازار فرستاده می‌شود. در سال ۱۹۶۷ نیز به منظور مطالعه برای جلوگیری از خسارات ناشی از انواع بید و سایر حشراتی که برای قالی مضر هستند مدتی در آزمایشگاه‌های سازنده رنگ و مواد تعاونی مطالعه گردید، خوشبختانه نتایجی که به دست آمد بسیار جالب و برای قالیبافان در خوراهمیت است. معمولاّ این مواد کمکی دو دسته هستند، دسته‌ای که وجود آن‌ها باعث ناراحتی بید شده و پشم را برای حیوان غیر ماکول می‌نماید. دسته دوم آنهایی هستند که بید پس از خوردن آن از بین می‌رود برای شناسایی هر یک از این دو دسته بایستی به کاتالوگ و نشریات شرکتهای سازنده این مواد مراجعه نموداین مواد بسته به نوع هر کدام می‌توان به صورت جداگانه‌ای و یا در هر یک از مراحل شستشو سفید‌گری و یا رنگرزی پشم با روشهای یک حمامه و یا دو حمامه بخوبی بکار برد. در اینجا طریقه استفاده از چند نوع مواد ضد بید را که در بازارهای ایران می‌توان یافت شرح داده می‌شود. ایولان - یو - ۳۳، EULAN -U - ۳۳این ماده دارای ثبات کافی در برابر شستشو و سایر عملیات رنگرزی و سفید‌گری است. ترکیبات شیمیای آن از مشتقات سولفونامیدهای حلقوی و آنیوتیک می‌باشد. رنگ ظاهری آن قهوه‌ای کمرنگ و به صورت مایع و وزن مخصوصآن ۱/۲می باشد. این ماده قابل حل در اب بوده و به هر نسبتی می‌توان با اب مخلوط نمود و بکار برد. ایولان - یو - ۳۳ در برابر ابهای سخت و مواد اکسید کننده و احیاء کننده مقاوم می‌باشد و به این ترتیب برای غالب کارگاه‌های قالی که دارای آبهای سخت هستند قابل توجه می‌باشد. این ماده به صورت غلیظ در برابر اسید رسوب می‌کند ولی در حمام رنگهای اسیده می‌توان آنرا به خوبی به کار برد کافی است که ابتدا آنرا رقیق و سپس به حمام رنگ اضافه نمود. این ماده در برابر مواد کمکی نان ایولیک که برای یکنواختی جذب شدن رنگ بحمام اضافه می‌کنند مقاوم بوده و خواص خود را به خوبی حفظ می‌کند. ایولان - یو - ۳۳ ماده بسیار مقاومی در برابر انواع پروانه بید و سوسک‌های قالی و سوسک‌های پوست می‌باشد. قدرت یکنواختی و تمایل به جذبقدرت یکنواختی ایولان - یو -۳۳ بسیار زیاد است، حتی اگر مدت سی دقیقه حمام در حال جوش باشد این خاصیت خود را از دست نمی‌دهد وقتی ایولان به حمام رنگ اضافه می‌گردد تقریبا تمام آن جذب الیاف پشم می‌گردد. ایولان تمایلی نسبت به جذب شدن در سایر الیاف را از خود نشان نمی‌دهد والبته این مساله برای تکمیل قالی، تولید اشکال نمی‌کند چون معمولا در قالی‌های ایران فقط برای پرز و خواب فرش از پشم استفاده می‌شود. ایولان -یو - ۳۳ را می‌توان پس از عملیات رنگرزی نیز در حرارت‌های مختلف به کار برد. بهترین درجه حرارت برای آن ۳۵ تا ۴۰ درجهٔ سانتیگراد است. تجربه نشان داده است که بهترین سبات در برابر شستشو در این درجه حرارت به دست می‌آید. روش کاربرد ایولان - یو- ۳۳الف: در حمام رنگپس از آنکه ایولان را به اندازهٔ کافی رقیق کردند به حمامی که در آن رنگ و اسید است داخل می‌کنند و رنگرزی را به صورت معمول ادامه می‌دهند و در مورد رنگهای طبیعی و رنگهای دندانه‌ای که احتیاج به عمل دندانه دادن پشم است بهتر است که عمل تکمیلی ضد بید در حمام دندانه انجام گیرد. در مورد نیل و سایر رنگهای خمی نیز از ایولان -یو - ۳۳ می‌توان به خوبه استفاده نمود ولی بواسطهٔ قلیائی بودن محیط تمایل آن نسبت به جذب شدن کم است وباید مقدار آن در حمام افزود تا رمق کشی آن به مقدار مناسبی بالا رود. ب: عمل ضد بید کردن پس از رنگرزی. این را یکی از روشهای بسیار خوب برای ضد بید کردن پشم با ایولان است، پس از عمل رنگرزیدر موقع شستشو می‌توان ایوان - یو - ۳۳ را به کار برد. ابتدا آن را در پنج تا ده قسمت آب سرد رقیق کرده و به حمام شستشو داخل می‌کنند. مدت ده دقیقه در حرارت ۳۵ تا ۴۰ درجه خامه پشم را در آن گردش داده و سپس نسبت به وزن کالا یک درصد اسید استیک ۶۰ درصد را که قبلا رقیق کرده‌اند به حمام اضافه می‌کنند. مجددا مدت۱۵ دقیقه خامهٔ پشم را در حمام گردش می‌دهند. در مورد پشم‌هایی که عمل خار گیری در مورد آن‌ها انجام شده است بایستی ابتدا با کمی آمونیاک عکس العمل اسیدی آن‌ها را خنثی نمود و درجهٔ اسیدیتهٔ آن را به ۷ رساند. درغیر این صورت اسید باقیمانده در الیاف باعث زبری بیش از اندازهٔ الیاف پشم می‌گردد ج: عمل ضد بید کردن در ماشین‌های شستشوی پشماین حالت برای مقادیر زیاد پشم که بخواهند ضد بید کنند بسیار مقرون به صرفه خواهد بود بهترین طریقه در مورد ماشینهای شستشو ان است که ایولان را به آخری حمام شستشو اضافه کنند. اضافه کردن ایولان بایستی مکرر و تدریجی و یکنواخت باشد. در این حالت درجه حرارت که ۴۰ درجه کمتر باشد و همچنین PH حمام در کلیهٔ مراحل شستشو باید مورد دقت کامل قرار گیرد چون ممکن است بوسیلهٔ الیاف پشم مقداری از قلیایی سایر حمام‌های شستشو به حمام آخر منتقل گردد و تمایل جذب شدن ایولان را کاهش دهد. اگرPHحمام از حد تجاوز کند در این صورت به حمام کمی اسید استیک که قبلا به خوبی رقیق شده است اضافه می‌نماید تا حمام کاملا خنثی شود به منظور اطمینان از اینکه مقدار ایولان در حمام به اندازه کافی است و همچنین به صورت یکنواخت جذب الیاف پشم می‌گردد بایستی انرا در حمام کاملا کنترل نمود. مقدار ایولان مورد نیاز در حمام به اندازه زیر است: برای شروع حمام: ۱ گرم در لیتربرای مقداری که بایستی به تدریج اضافه نمود ۹/۰ نسبت به وزن پشم. مثال: اگر ۱۰۰۰ کیلو پشم بایستی که شسته و ضد بید گردد و راندمان ماشین در هر ساعت ۲۰۰ کیلو گرم و حجم حمام ۲۰۰۰ لیتر باشد مقادیر مورد احتیاج ایولان در مراحل مختلف به صورت زیر خواهد بود. مقدار اولیه ایولان - ۱ گرم در لیتر - مساوی ۲کیلو گرممقدار اضافه کردن تدریجی ایولان ۹/۰ از ۱۰۰۰ کیلو پشم مساوی ۹ کیلو گرم برای اضافه کردن تقریبی ایولان می‌تواند چنین حساب نمود که اگر ۲۰۰ کیلو گرم پشم در هر ساعت از ماشین عبور کند مقدار لازم ایولان ۱/۸ کیلو گرم است که با ۲۰ لیتر آب رقیق نموده و هر سه دقیقه یک لیتر از این محلول را به حمام اضافه می‌کنیم. بایستی به خاطر داشت که جون ماشینهای شستشوی پشم مختلف و دارای ابعاد و گنجایش متفاوتی هستند بنابراین نمی‌توان مقادیر و روش فوق را برای همه ماشین‌ها و روشهای کار کافی دانست، لذا هر کارخانه پشم شویی در اثر آزمایش و تجربه بهترین راه را برای خود باید انتخاب کند. ایولان - دبلیو آ - جدیدEULAN - WA - NEWثبات این ماده تعاونی جدید به اندازه ایولان - یو- ۳۳ نیست ولی کاربرد آن ساده‌تر می‌باشد. ایولان- دبلیو - آ از ترکیبات سولفانیلید و آنتیونیک است. در بازار به صورت مایع دارای رنگ قهوهای روشن و وزن مخصوص می‌باشد. این ترکیب قابل حل در آب بوده و به هر اندازه آب می‌توان آنرا رقیق نمود. مقاومت آن در برابر آبهای سخت کروم - مواد احیا ء کننده و مواد اکسید کننده خوب می‌باشد. با مواد آنیونیک و نان انیونیک هماهنگی داشته ولی مواد تعاونی کاتیونیک در روی آن اثر می‌گذارد. ایولان - دبلیو - آ را در حمامهایی که مواد تعاونی آلبومیندار در آن وجود دارد می‌توتن به کار برد. درجه حرارت حمام نبایستی از ۴۰ درجه پایین‌تر بیاید در غیر این صورت این ماده حالت تیرگی و رسوب پیدا می‌کند. در عمل مشاهده شده است که عمل رنگ بری بر روی خامه عمل شده با این ماده تعاونی تاثیری در مقدار جذب آن نداشته است و نمی‌توان آنرا از الیاف جدا کرد در مورد مقدار زیاد مواد تعاونی نان آنیونیک که به کنظور یکنوا ختی و یا کم کردن زمینه رنگ به حمام اضا فه می‌گردد پس از عملیات رنگ زدایی با یستی مقدار ۳/۰ تا ۵/۱ درصد ایولان - دبلیو - آ نسبت به وزن پشم به حمام اضافه گردد تمایل نسبت به جذب شدن در الیاف: در حمام‌های تکمیل بعد از رنگرزی می‌توان از هر درجه حرارتی استفاده نمود. بهترین درجه حرارت برای جذب این ماده بین ۳۵ تا ۴۰ درجه سانتیگراد است. در حمام‌های رنگرزی همراه با کلیه رنگهای قالی می‌توان ایولان - دیلیو - آ را استفاده نمود. تمایل به جذب در لیف در حمام‌های رنگ در این ماده بسیار خوب است. حجمهای مختلف محلول حمام در جذب شدن ایولان - دبلیو - آ کاملا متفاوت و متغیر است. روشهای ضد بید کردن با ایولا - دبلیو - آ: الف - پس از رنگرزی: در این حالت می‌توان عمل ضد بید کردن را توام با شستشوی ساده و یا با صابون و دیترجنت انجام داد. درجه حرارت در این حالت بین ۳۵ تا ۴۰ درجه و درجه حجم آب حمام ۲۰: ۱ می‌باشد. در این حالت ایولان - دبلیو - آ را با ۵ تا ۱۰ برابر وزن خودش آب رقیق کرده و به حمام خنثی اضافه می‌کنند. مدت ۱۰ دقیقه کالا را در حمام گردش داده و سپس نسبت به وزن کالا یک درصد از اسید استیک ۶۰ درصد به منظور رمق کشی کامل به حمام اضافه می‌کنند و مدت ۱۵ دقیقه در این حالت عمل نموده و بدون شستشوی مجدد، کالا را خشک می‌کنند. در مورد پشمهای خار گیری شده به منظور بر طرف نمودن اثر اسید همانگونه که در مورد ایولان - یو - ۳۳ گفته شد عمل می‌کنند ب: در حمام رنگایتدا ایولان - دبلیو - آ را رقیق کرده و قبل از آنکه اسید را به حمام ریخته باشند وارد در حمام می‌کنند، پس از آن اسید و کالا را وارد محلول نموده و رنگرزی را در حالت معمولی ادامه می‌دهند. در مورد رنگهای دندانه و رنگهای طبیعی بهتر ایت عمل ضد بید کردن و دندانه دادن توام در یک حمام انجام شود و در مورد روشهای رنگ و دندانه توام نیز می‌توان ایولان - دبلیو - آ را مصابق روشی که گفته شد بدونه هیچگونه ناراحتی وارد حمام رنگ نمود. ج: عمل ضد بید کردن در ماشینهای شستشو بصورت مداوم این روش در مورد ضد بید کردن قالی روش بسیار موثری است و همچنیین در مورد الیاف رشته نشده و کلاف برای تولیدهای زیاد بسیار مقرون به صرفه است. بهتر است عمل ضد بید کردن در آخر حمام شستشو انجام گرفته و پس از آن دیگر الیاف عمل شده شسته نشود. درجه حرارت حمام ۳۵ تا ۴۰ درجه می‌باشد مقدار مورد احتیاج برای هزار کیلو پشم به قرار زیر است: برای شروع حمام-/۰ گرم در لیترمقداری که بایستی اضافه گردد۷۰/۰گرم به وزن کالابنا براین اگر ۱۰۰۰ کیلو پشم بایستی شسته و ضد بید گردد و راندمان ماشین در هر ساعت ۲۰۰ کیلو گرم و گنجایش حملم ۲۰۰۰ لیتر باشد مقدار ایولان مورد احتیاج عبارت خواهد بود از: ۱- برای شروع حمام۷/۰ گرم در لیتر مساوی ۴/۱ کیلو گرم ایولان - دبلیو - آ. ۲- مقداری که بایستی اضافه گردد ۰۷/۰گرم در ۱۰۰۰ کیلو گرو مساوی هفت کیلو گرم ایولان - دبلیو - امی توان مقدار ۴/۱ کیلو گرم از ماده تعاونی را در ۲۰ لیتر آب حل نمود هر سه دقیقه معادل یک لیتر به حمام اضافه نمود. روش گفته شده بالا بیشتر برای الیاف رشته نشده پشم است. در مورد الیاف رشته شده و همچنین ماشین آلات مختلف شستشوی پشم بایستی به تجربه و آزمایشهای زیاد متکی بود. عمل ضد بید کردن قالیهای تمام شدهعمل ضد بید کردن قالی پس از بافته شدن اکنون در ایران اهمیت بسیاری یافته است. تعداد بیشماری قالی‌های گران قیمت در ایران بافته می‌شود که دائما در معرض بید خوردگی قرار دارند و صاحبان آن‌ها مایلند که قالیهای خود را به نحو موثری در برابر پروانه و سوسک قالی مقاوم کنند. و همچنین در در شهرستانهای شمالی ایران بواسطه اب و هوای مساعد برای پرورش انواع حشرات با ایولا -دبلیو - آ قالیهای تمام شده را به دو صورت ضد بید می‌نمایند: ۱- ضد بید کردن توام با شستشوی سطحی قالیدر این مورد قالی را در محلول ۵ گرم در لیتر ایولان که ۲۵ تا۳۰ درجه گرم شده است شستشو می‌دهند، پس از شستشوی قالی آنرا در ماشین آبگیر سانتریفوژ وارد کرده تا آب آن خارج گردد و یا چنانچه در قالی شویی‌های ایران مرسوماست آب آنرا با بیلچه‌های مخصوص خارج می‌کنند، این عمل را چند بار تکرار کرده وتا اینکه پرزهای قالی کاملا محلول ایولان را جذب نماید، پس از عمل ضد بید کردن از شستشوی مجدد قالی خوداری کرده و آنرا خشک می‌کنند ۲- ضد بید کردن قالی توام با شستشوی با کف صابوناین شستشو را نیمه خشکشویی نیز می‌نامند. در هر لیتر کف صابون حدود ۱۰ گرم ایولان وارد کرده و به صورت معمولی قالی را با آن شستشو می‌دهند. عمل ضد بید کردن قالی را بایستی به منظور اطمینان هر چند یال یکبار تکرار نمود. می‌تین اف افMITIN - FF (گایگی) می‌تین به صورت پودر سفید رنگ بدونه بو می‌باشد. اگر در آب مقطر آنرا حل نمایند عکس العمل آنیونیک دارد. حلالیت این ماده در آب بسیار خوب است. در ۴۰ تا ۵۰ برابر مزن خودش آب حل می‌گردد. اگر در آ ب یا حمام رنگ الکترولیت یا سولفات سدیوم و یا کلرو سدیم وجود داشته باشد از حلالیت آن کم می‌گردد. می‌تین در برابر شستشو و نور بسیار با ثبات است و ماده مقاوم بسیار خوبی برای ضد بیدکردن انواع بید‌ها خورنده کراتین و یا سوسک قالی می‌باشد. این ماده را برای ضد بید کردن پر، موی بز و اسب و همچنین انواع پوست‌ها نیز می‌توان به خوبی به کار برد. درجه رمق کشی می‌تین - اف اف در حمام بسیار زیاد ایت و حداکثر رمق کشی آن در ۵۰درجه حرارت مدت ۳۰ دقیقه می‌باشد یکنواختی می‌تین - اف افبه منظور به دست آوردن یکنواختی کامل می‌تین در روی الیاف پشم‌‌ همان احتیاط‌هایی که در مورد رنگهای اسیدی انجام می‌گیرد در این مورد نیز بایستی منظور گردد. اگر می‌تین به صورت جداگانه در حمام بکار برده شود حداکثر درجه حمام از۴۰ درجه سانتیگراد نبایستی تجاوز کند و اگر می‌تین - اف اف را در روی قالی دواشور شده و یا پشم کلرینه شده بکار ببرند در این صورت درجه حرارت بایستی از۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد تجاوز نکند. حرارت ۴۵ درجه برای تثبیت می‌تین در داخل الیاف کافی نیست به منظور ازدیاد ثبات آن در برابر شستشو بایستی درجه حرارت حمام حداقل ۶۰ درجه باشد و اگر درجه حرارت حمام حدود ۱۰۰ درجه و یا حالت جوش باشد ثبات می‌تین - اف اف در برابر رنگهای میلینگ بسیار عالی خواهد بود. ثبات می‌تین در برابر نور نیز بسیار عالی است و وقتی در برابر نور قرار می‌گیرد تجزیه نشده و تغییر رنگ نمی‌دهد، همچنین وجود این ماده در پشمهای رنگ شده باعث ضعف و یا تجزیه آن‌ها نمی‌گردد می‌تین - اف اف را با بیشتر رنگ‌ها و مواد تعاونی که در رنگرزی و تکمیل پشم استفاده می‌شود بدون ضرر می‌توان بکار برد، ولی به هر حال بهتر است که به نکات زیر هم توجه کامل شودمواد تعاونی که آنیونیک هستند تا ۵/۰گرم در لیتر در حمام می‌توان به خوبی به کار برد و اگر وجود آن‌ها در حمام بیشتر از این مقدار است بهتر است که مقدار می‌تین را تا ۲/۱ درصد افزایش داد. وجود مواد کاتونیک در حمام باعث رسوب زیاد می‌تین - اف اف می‌شود و بایستی از به کار بردن آن‌ها در حمامی که از می‌تین استفاده می‌گردد اجتناب نمود. مواد تعاونی نان آنیونیک در حالت جوش اگر بیش از نیم گرم در لیتردر حمام رنگ وجود داشته باشد نمی‌توان از وجود می‌تین در حمام رنگ استفاده نمود. اگر از روش دو حمامی استفاده می‌گردد قبل از اینکه پشم وارد وارد محلول می‌تین شود بهتر است که آنرابه خوبی شستشو داده و سپس خامه را ضد بید نمود. مواد تعاونی که حاوی پیریدین و یا مشتقات آن هستند باعث رسوب می‌تین در حمام می‌گردند و همچنین مشتقات پروتئین که زیاد‌تر از یک گرم در لیتر در حمام وجود داشته باشند باعث رسوب آن در محلول می‌گردند و بایستی از به کار بردن آن‌ها خوداری شود. طریقه بکار بردن می‌تین در روی خامه قالی قبل از رنگرزیمی تین - اف اف ۱ درصددرجه حرارت ۶۰ تا ۱۰۵ درجه سانتیگرادPH حمام  کمتر از ۵/۶درجهزمان عمل ۳۰ دقیقه مقدار می‌تین در صورتی که نبایستی مقاوم در برابر سوسک خز و قالی باشد ۷۵/۰کافی است ولی اگر پس از عمل کردن با می‌تین بایستی عملیات می‌تین و یا شستشو‌های زیاد در روی آن انجام داد این مقدار ۵/۱ در صد تغییر می‌کند طریقه بکار بردن می‌تین - اف اف همراه با رنگمی تین - اف اف ۱درصدPH حمام کمتر از ۵/۶درجه حرارت  بالا‌تر از ۶۰ درجه منوط به روش رنگرزیدر مورد ضد بیدکردن همراه با رنگرزی قبل از وارد کردن هر گونه رنگ و مواد تعاونی ابتدا می‌تین را در ۱۰ تا ۲۰ برابر وزن خودش آب حل کرده، به حمام رنگ در درجه حرارت ۳۰ درجه اضافه می‌نماییم، پس از مدتی که حمام را به خوبی به هم می‌زنیم آنگاه رنگ و سایر مواد تعاونی را به حمام اضافه نموده و مانند روشهای رنگرزی عمل می‌نماید. روش ضد بید کردن با می‌تین - اف اف پس از رنگرزی می تین - اف اف ۱ درصدPH حمام ۴ تا ۵درجه حرارت ۶۰ تا ۹۰ درجه سانتیگراد مدت زمان عمل ۳۰ دقیقه ابتدا محلول می‌تین را به حمام در حرارت ۳۰ تا ۴۰ درجه سانتیگراد اضافه کرده مدت پنج دقیقه بهم می‌زنیم و سپس ۲ درصد اسید فرمیک ۸۵ درصد یا ۳ درصد اسید استیک ۸۰ درصد به آن اضافه می‌نماییم، پس از ۳۰ دقیقه حمام را سرد نموده و به صورت معمول عمل می‌کنیم.

iraniancarpets

منبع :