نواحی و مناطق قالی بافی

کاشان

شهر کاشان در فاصله ۲۵۸ کیلومتری تهران می‌باشد. کاشان در منابع اسلامی قاشان یا قاسان نامیده شده است. کاشان از شهرهای بسیار قدیمی و به استناد تحقیقات باستا‌شناسی در تپه‌های سیلک واقع در ۴ کیلومتری غرب کاشان، این ناحیه یکی از نخستین مراکز تمدن و محل سکونت بشر ما قبل تاریخ شناخته شده است.

کاشان در زمان ساسانیان نیز وجود داشته و در دوره‌ اسلامی یکی از شهرهای معروف عراق عجم بوده است که استناد تاریخ جهانگشای جوینی، قوم مغول در سال ۶۲۱ هجری قمری اهالی کاشان در قتل عام کردند کاشان همیشه از مراکز مهم پیرامون مذهب تشیع بوده است. به همین جهت در دروه صفویه‌ به علت علاقمندی آنان نسبت به این مذهب شهر پیشرفت زیادی کرد. بافندگان کاشان را می‌باید وارث بافندگان پارچه‌ها و منسوجات کلابتون و انواع مخمل و اطلس و زری و تافته‌هایی دانست که سال‌ها با نام پارچه‌های هرمزی نام ایران را بر سر زبان‌ها نجاری ساختند. شاردن سیاح فرانسوی نیز در سفرنامه خود می‌نویسد:در هیچ نقطه‌ای از ایران بیش از این شهر و اطراف آن اطلس و حریر و زری ساده و مخمل موج‌د ار و گلدار و یا ابریشم مخلوط به زر و سیم بافته نمی‌شود. کاشان با بافت قالیهایی که امروزه مایه افتخار موزه‌هاست نقش زیادی در تجدید حیات حیات هنر قالیبافی ایرلان داشته است. خشکسالی‌های مکرر زمین و کاهش کشاورزی به قالیبافی کاشان وسعت بخشیده است. قالیبافی در کاشان به طور کلی شامل شهر کاشان و حومه آن، نطنز و جوشقان می‌باشد. شهر کاشان به عنوان محور اصلی نقش بسیار مهمی را در ارتباط با دیگر نقاط به عهده‌دارد. سوابق تاریخی فرشبافی کاشان به زمانهای دور برمی‌گردد. قالیهای اواخر قرن سیزدهم هجری شمسی در کاشان بواسطه بافت بسیار ظریف و پشم لطیف آن بسیارمشهور و قابل تشخیص است. این لطافت مرهون پشم مرینوسی است که بوسیله صاحبان کارگاه‌ها برای بافت سفارشات مخصوص وارد می‌شده است. مواد اولیه، رنگرزی و بافت نوع گره فرشهاسی کاشان و روستاهای حومه آن متقارن و سبک چله کشی آن‌ها از نوع مشهور به فارسی است. دارهای آن‌ها عمودی ثابت و عموماً از جنس چوب می‌باشد. رجشمارفرش‌های آن‌ها از ۳۵ تا ۶۰ و حتی از ۷۰ گره در ۵/۶ سانتی‌متر در نمونه‌های نفیس دیده می‌شود. البته در این زمان رجشمار ۳۰ الی ۴۰ عمده‌ترین رجشمار قالیهای کاشان است. شیرازه بافی فرش‌ها نیز حین بافت انجام می‌شود مواد مورد استفاده برای پرزفرش علاوه برپشم، در قالیهای ظریف ابریشم نیز می‌باشد. برای تار و پود، از نخ پنبه، و ابریشم در فرشهای ریز بافت استفاده می‌شود. ابعاد قالی کاشان از پشتی و ذرع و نیم تا ۴×۳ و ۳×۴ و موارد نادر تا ۱۵ متر مربع و بزرگ‌تر نیز مشاهده می‌شود. بیدگل، آران، قمصر و گلستانه از مهم‌ترین مراکز قالیبافی کاشان می‌باشند. طرح و نقش و رنگ از نظر نقش و طرح می‌توان گفت انواع لچک و ترنج‌های شاه‌عباسی و گل و بوتهء‌های زیبا در زمینه‌لاکی برای مدت‌ها طرح اصلی قالیهای قدیمی کاشان بوده است. انواع طرحهای افشان شاه‌عباسی گلدانی، لچک و ترنج اسلیمی، شکارگاهی، شیخ‌ صفی و گل فرنگ امروزه بخش مهمی از نقوش فرشهای کاشان بوده و انواع گلهای شاه‌عباسی در سبکهای گوناگون زینت بخش فرشهای منطقه‌ کاشان می‌باشند. رنگهای لاکی سیر و روشن، آبی، سبز، زرد، مشکی، کرم، صورتی، نیلی، سرمه‌ای و از عمده‌ترین رنگهای مورد استفاده در قالیهای کاشان هستند. می‌توان گفت رنگ کرم و لاکی بویژه کرم، زمینه اغلب قالیهای جدید کاشان را تشکیل می‌دهد. حاج ملامحسن محتشم، سید محمد می‌رعلوی و محمد علی فرشچی برادران عطایی، محمد دبیر الصنایع، ملامحمودف محمد توکلی، حاج حسن فرشجی، حاج محمد جعفر اصفهانیانف استاد حسین کاشی، حسین اطمینان و رضا صدقیانی از تولیدکنندگان مشهور قالی‌های کاشان هستند. کاشان: شهر کاشان از شهرهای بسیار قدیمی است و در ۲۵۸ کیلومتری تهران قرار دارد. از شمال به کویر و دریاچه قم، از مشرق به اردستان، از جنوب به نطنز و از مغرب به محلات محدود است. قاشان یا قاسان نام قدیم کاشان است. تمدن سیلک در ۴ کیلومتری غرب کاشان از نخستین مراکز تمدن و محل سکونت بشر ما قبل تاریخ است. کاشان در زمان ساسانیان نیز وجود داشته است. سابقه قالی در کاشان: سابقه شکوفایی صنعت پارچه‌بافی کاشان بر اساس نوشته عده‌ای از جهانگردان در قرنهای شانزدهم و هفدهم نشان از رشد بافندگی و بافت قالی در کاشان دارد انواع پارچه‌ها و منسوجات گلابتون و انواع مخمل و اطلس وزری و تافته‌های مختلف با نام پارچه‌های هرمزی در تمام دنیا مشهور می‌باشد. سوابق تاریخی فرشبافی کاشان به زمانهای دور بر می‌گردد و کاشان با بافت قالیهای که امروز مایه افتخار موزه‌هاست نقش زیادی در تجدید حیات هنر قالیبافی ایران داشته است. خشکسالی‌های مکرر زمین و کاهش کشاورزی و کاهش کشاورزی به قالیبافی کاشان رونق زیادی بخشیده است. قالیهای اواخر قرن سیزدهم هجری شمسی در کاشان به واسطه بافت بسار ظریف و پشم لطیف آن بسیار مشهور و قابل تشخیص است. مراگز مهم قالیبافی در کاشان بیدگل، آران، قمصر و گلستانه می‌باشد. رنگ‌های طرح‌های مورد استفاده در قالی‌های کاشان: از جمله نقشه‌های معمول در کاشان عبارت است از: واگیره خشتی، واگیره قابی، واگیره کتیبه‌ای، ترنج و محراب افشان، اسلیمی، شیخ صفی، گلدانی، درختی، جنگلی، بته جقه‌ای، بندی، لچک وترنج اسلیمی شکارگاهی، گل فرنگ، رنگ‌های لاکی سیرو روشن، آبی، سبز، زرد، مشکی، کرم، بژ، صورتی، نیلی، سورمه‌ای از عمده‌ترین رنگ‌های مورد استفاده در قالیبافی کاشان به شمارمی‌آید. رنگ کرم و لاکی زمینه اغلب قالی‌های جدید کاشان است. (کاشان)، (کاشان ۲) (کاشان۳) (کاشان- بته جقه سراسری) (کاشان محتشم) (کاشان محتشم ۲) ویژگی بافت، دار و ابعاد فرش در قالی‌های کاشان: نوع گره فرش‌های کاشان در روستاهای حومه آن فارسی است. دارهای آن‌ها عمودی ثابت و عموماً از جنس چوب می‌باشد. رجشمار فرش‌های آن‌ها از ۳۵ تا ۶۰ و حتی تا ۷۰ در نمونه‌های نفیس دیده می‌شود. البته حال رجشمار ۳۰ الی ۴۰ عمده‌ترین رجشمار قالی‌های کاشان است. ابعاد قالی کاشان از پشتی و ذرع‌ونیم تا ۳×۳ و ۴×۳ و در موارد نادرتا ۱۵ متر مربع و بزرگ‌تر نیز دیده می‌شود. طراحان و تولیدکنندگان فرش‌های نفیس در کاشان: حاج ملامحسن محتشم، سیدمحمد می‌رعلوی و محمدعلی فرشچی، برادران عطایی، آقا محمدبیرالصنایع، ملامحمود، محمدآقاتوکلی، حاج حسن فرشچی، حاج محمد جعفراصفهانیان، استاد حسین کاشی، حسین اطمینان، ورضا صدقیانی از بافندگان مشهور قدیم و امروز می‌باشند. سیدرضاخان صانعی، میرزانصرالله نقاش‌زاده، محمدافسری، نظام افسری و محمد صنیعی از نقاشان قدیم کاشان می‌باشند که به همراه استاد کاران بسیاری در دهه‌های اخیر نظیر حسین تقدیسی، عباس محتشم‌زاده و امیر کریم‌پور طرح‌های فرش کاشان به دست آن‌ها خلق شده است. جوشقان: جوشقان در جنوب کاشان قرار گرفته است. در ذکر سوابق بافت قالی در جوشقان، لازم بذکر است که بافت قالی‌های ابریشمی در جوشقان از سال‌ها قبل از سلطنت صفویان متداول بوده است. ابوالفضل علامی در کتاب آئین اکبری، جوشقان را یکی از چهار مرکزی می‌شمارد که آز آنجا به دربار هند قالی می‌فرستند. پروفسور پوپ، جوشقان را محل کارگاه‌های سلطنتی بافت قالی می‌داند که به وسیله شاه عباس بناشده بود و قالی‌های معروف آن در موزه‌های «قم» و «ملی ایران» و «قم» است و این نشان می‌دهد که در زمان شاه عباس در قالی جوشقان ابریشم، گلابتون، زر و سیم نیز به کار می‌رفت. از مراکز مهم قالیبافی در جوشقان، جوشقان نصیر آباد و ابوزید آباد می‌باشند. رنگ و طرح‌های مورد استفاده در قالی‌های جوشقان: قالی جوشقان از قدیم با دو طرح جنگلی و کشمیر ‌شناخته می‌شده است. نقوش شکسته از نظر طرح و ترکیب بی‌تغییر باقی مانده‌اند. در اغلب قالی‌های امروز جوشقان، ترنجی لوزی شکل به کرات تکرار شده است و مرکز قالی را تشکیل می‌دهد. محیط این ترنج‌ها را اغلب خطوط دندانه‌ای در برمی‌گیرند و درون هر لوزی در گرداگردش گلی چهار پر و لوزیهای چهار پر و درخت بید مجنون در طرحی ساده و در قابی لوزی شکل، ارتباطی موزون و هماهنگ را بین نقوش هر فرش پدید می‌آورند. طرح‌های بته‌ای، خشتی و لچک ترنج نیز به طور پراکنده در بین قالی‌های جوشقان دیده می‌شود. سفید، سبز، آبی، صورتی، نارنجی و بید مشکی از رنگهای بکاررفته در قالی جوشقان است. ویژگی‌های بافت دار و ابعاد در قالیبافی جوشقان: نوع گره مورد استفاده و ویژگی‌های دار و ابعاد دقیقاً مشابه قالی‌های کاشان است. گلپایگان: شهر گلپایگان در غرب استان اصفهان قراردارد. نوع بافت و سبک قالی این شهرستان به ویژه شرق و شمال شرق آن به شدت تحت تاثیر قالیبافی کاشان قرار گرفته است ولی بازار عمده فرش گلپایگان در اراک است. مراکز مهم قالیبافی در گلپایگان: تیکی، افشان، نیوان، کوچری، راد جنگ، قودچان، در، خم و پیچ، رحمت آباد و حاج بلاغ و از همه مهم‌تر ویست می‌باشد. رنگ‌ها و طرح‌های بکاررفته در قالی‌های گلپایگان: طرح‌های و نقشه‌های بکار رفته در مراکز قالیبافی امروز گلپایگان عموماً از کاشان و تاحدودی از اراک و محلات می‌باشد. طرح‌های متداول امروز فرش گلپایگان عموماً لچک و ترنج‌های شاه‌عباسی و افشان اسلیمی می‌باشد. نقوش گلفرنگ و طرح قالی‌های نائین نیز چند سالی است در این منطقه رواج یافته است. قالی‌های قدیمی گلپایگان که عمدتاً در سالهای قبل از دهه سی بافته می‌شدند عموماً حالت روستایی داشته و استفاده از نقوش هندسی از ویژگیهای مهم آن بوده است. ویژگی بافت دار و ابعاد دار قالی‌های گلپایگان: نوع گره مورداستفاده در قالی‌های گلپایگان فارسی است. در تمامی مراکز قالیبافی این شهرستان ار دارهای عمودی ثابت استفاده می‌شود. ابعاد متداول قالی گلپایگان عموماً بزرگ پارچه و از ۶ تا ۱۲ و حتی ابعاد بزرگ‌تر می‌باشند. رجشمار اغلب قالی‌های امروز گلپایگان از ۳۰ تا حداکثر ۴۰ رج متغیر است. نایین مقدمهنائین در حاشیه جنوب کویر مرکز و در ۱۴۵ کیلومتری شرق اصفهان قرار گرفته و منطقه‌ای کویری است ولی به علت وجود کوهستانی نسبتاً مرتفع در جنوب غربی آن آن و هوایی معتدل دارد. نائین در قرون وسطی جزو ایالت فارسی محسوب می‌شد. حمدالله مستوفی و خواند می‌ر، آن را از توابع یزد شمرده‌اند اما در زمان ناصر الدین شاه این شهر جزو توابع اصفهان قرار گرفت. تاریخ دقیق ایجاد شهر روشن نیست اما حضور بنایی به نام تاریخ قلعه (نارین قلعه) که مربوط به دوران ساسانیان است و گویش مردمان شهر که متاثر از حضور زرتشتیان در زمانهای پیشین در این شهر است به قدمت شهر گواهی می‌دهد. مسجد جامع نائین که متعلق به قرن چهارم هجری می‌باشد و از بناهای مشهور تاریخی است گواه دیگری بر این ادعاست. تولید سفال و سرامیک در نائین قدمت دیرینه دارد و تولیدات مراکز سفالگری و چینی سازی در قرن هفدهم و هجدهم صادر می‌شده است و نمونه‌هایی از آن‌ها در موزه ویکتوریا و آلبرت بریتانیا موجود می‌باشد. تولید پارچه‌های پنبه‌ای نظیر کرباس و متقال زیلوبافی، گلیم بافی، نمد مالی و برگ بافی از مشاغل دیگری است کهد نائین رایج بوده است اما معروف‌ترین کالای تولیدی نائین در گذشته عبا بوده که در تمام کشورهای اسلامی مشهور است. قالیبافی در نائین بدنبال کسادی بازار عبا بافی در این منطقه که حرفهٔ اصلی مردم بود پیش از جنگ دوم جهانی رواج یافت با ورود پارچه‌های خارجی و تغییر لباس مردم عبا بافی که برای سال‌ها حرفه‌ای سنتی مردم نائین به شمار می‌رفت رونق خود را از دست داد و تبحر در ریسیدن کلافهای ظریف برای تهیه پارچه‌های نازک این بار در بافت قالیچه‌های ریز بافت به کار گرفته شده و سبب شد تا این تولیدات بابرخورداری از پشمی ظریف و نرم‌تر از سایر نقاط، علیرغم مقدار اندک تولید به سرعت بازارهای داخل و خارج از ایران را از آن خود کند. امروزه در طبقه‌بندی فرشهای ایران قالی نائین به دلیل ظرافت و رنگ‌آمیزی خاص آن جزء نفیس‌ترین قالی‌های ایرانی محسوب می‌شود. مواد اولیه، رنگرزی و بافتمواد اولیه در بافت قالی و قالیچه‌های معمولی نائین عباتند از خامه بسیار ظریف و ابریشم، که از ابریشم برای دور گل و برگ‌ها استفاده می‌کنند و در اصطلاح به آن‌ها گرده ابریشم می‌گویند اسلیمی‌ها و لچک‌ها و شاخ و برگ‌ها با یک ردیف ابریشم سفید مشخص می‌شود و این کار از تداخل رنگ‌ها در هم جلوگیری می‌کند و جذابیت طرح‌ها بیشتر می‌گردد. چله‌کشی از نوع مشهور به فارسی است و همچنین شیرازه بافی آن‌ها حین بافت انجام می‌شود. معیار خرید و فروش و ارزش فرشهای نائین را عموماً از تعداد لای نخ چله آن مشخص می‌نمایند. قالی‌های نائین همگی یا از نوع ۴ لا یا ۶ لا و یا ۹ لا هستند. ابعاد قالی نائین متنوع است و اندازه‌های ۶ و ۹ متری متداول‌تر است. شیوه‌های رنگرزی سنتی و رنگزا‌ها عموماً طبیعی هستند. آن‌ها برای بدست آوردن رنگ از پوست انار، پوست گردو، روناس، اسپرک، برگ مو و قرمز دانه استفاده می‌کنند و برای بدست آوردن آبی و لاجوردی از نیل استفاده می‌شود. رجشمار اغلب فرشهای نائین بین ۵۰ تا ۷۰ گره در هر ۵/۶ سانتی‌متر می‌باشد. طرح و نقش و رنگاصلیترین طرحهای مورد استفاده در فرش نائین انواع لچک و ترنج با استفاده از ترکیبات اسلیمی و ختایی و طرحهای افشان است و از طرحهای سنتی دیگر که می‌توان در فرش نائین دید می‌توان به گلدانی، درختی، محرابی و محرمات اشاره کرد. رنگهای کرم، سرمه‌ای و سبز، زمینه اغلب قالی‌های نائین را تشکیل می‌دهد که به همراه رنگهای عنابی، قهوه‌ای روشن، زرشکی، نخودی، آبی، سفید وقرمز، مورد استفاده قرار می‌گیرند. استاد فتح الله حبیبیان نائینی، برادران مفیدی، حاجی رضا قنبری و جلال بنده علی، از مهم‌ترین تولید کنندگان معاصر نائینی می‌باشند. از طراحان قدیم و جدید قالی نائین می‌توان شیخ حسن متولی، اخوان مفیدی، جهان مفیدی، رضا یوسف‌پور، محمد علی رهنیان محمدی، حسن طحافی و جهانگیر طلایی را نام برد. نائین: نائین از شهرهای قدیمی ایران است. مهم‌ترین آثار تاریخی نائین عبارتند از: مسجد محمدیه متعلق به قرن ۴ یا ۵ هـ. ق و مسجد باباعبدالله از بناهای اواخر قرن هفتم هجری که دارای کتیبه‌ای است به خط نسخ، مسجد جامع نائین، که به قرن ۴ هجری تعلق دارد. شهرستان نائین تا تهران ۵۰۰ کیلو متر فاصله دارد. از شمال به دشت کویر، از شرق به طبس، از جنوب به اردکان و بافق و از غرب به اصفهان محدود است. سابقه قالیبافی در نائین: آغاز قالیبافی در نائین به دنبال کساد بازار «عبابافی» در این منطقه است و در قبل از جنگ جهانی دوم پدیدار شد. تجربه عبابافان نائین در رشتن کلافهای ظریف برای بافتن عبا یعنی ریزبافی در کار قالیبافی نیز به کارگرفته شد. لذا قالیچه‌های ریزبافی با ۲۲ ×۲۲ گره در هر اینچ بافته شد که از نظر ریز بافی در ایران بی‌مانند بود و به عنوان یکی از بهترین قالیچه‌های ایران در بازار ایران و اروپا خوب به فروش می‌رسید. امروز در طبقه‌بندی فرش‌های ایرانی قالی نائین از لحاظ ظرافت و رنگ آمیزی خاص آن جزو نفیس‌ترین قالی‌های ایران بشمار می‌رود. رنگ و طرح‌ها در قالی‌های نائین: انواع طرهای لچک ترنج شاه عباسی و افشان بیش از هر طرح دیگر بر روی فرش‌های نائین دیده می‌شود. استفاده از رنگ‌های گیاهی توسط برخی از تولیدکنندگان قدیمی قابل توجه می‌باشد. قالی‌های نائین اگر چه در رنگ‌آمیزی تنوع کمتری دارند اما با‌‌ همان ترکیب و تعداد، زیبایی تحسین‌برانگیزی دارند. رنگهای کرم، خاکی، زرشکی، آبی، سفید و لاکی در مایه‌های سیر روشن از مهم‌ترین رنگ‌های قالی نائین می‌باشند. قالی‌های نائین سالهاست که بدون هیچ گونه تغییر بارزی در طراحی و رنگ آمیزی بافته می‌شوند. یکی دیگر از ویژگی‌های رنگ در قالی نائین تضاد میان رنگ‌های ملایم حاشیه و رنگ‌های تیره‌متن است. اغلب گل‌های شاه عباسی و اسلیمی با یک ردیف ابریشم سفید مشخص می‌شوند. ویژگی بافت دار و ابعاد در قالی‌های نائین: نوه گره مورد استفاده از نوع فارسی است. البته گره جفتی نیز در فرش‌های آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. ابعاد قالی نائین متنوع است و به جز کناره بیشتر اندازه‌ها بافته می‌شود ولی اندازه ۶ و ۹ متری متداول‌تر ‌می‌باشد. رجشمار اغلب فرش‌های نائین بین ۵۰ تا ۷۰ است. طراحان و تولیدکنندگان مهم قالی در نائین: ازمهم‌ترین تولید کنندگان معاصر قالی نائین استاد فتح الله حبیبیان نائین، برادران مفیدی، حاج رضاقنبری، حاج بنده و علی ‌می‌باشد. ازطراحان قدیم و جدید قالی نائین به شیخ حسن متولی، اخوان مفیدی، جهان مفیدی، رضا یوسف‌پور، محمد علی رهنیان محمدی، حسن طحانی و جهانگیر طلایی را نام برد.

آموزش طراحی نقشه فرش

منبع :