نواحی و مناطق قالی بافی

مراکز بافندگی اصفهان

اصفهان در دوره ی صفویه یکی از مراکز با اهمیت قالی بافی ایران بود. در آن زمان در این شهر تعدادی کارگاه قالی بافی سلطنتی شروع به کار کردند که در آنها برای شاهان صفویه قالی بافته می شد. بعد از انقراض این سلسله به وسیله ی افاغنه به علت نا آرامی های موجود در ایران تعدادی از هنرمندان از جمله قالی بافان از هنرهای خود دست کشیدند. در نتیجه هنر قالی بافی در آن رو به رکود گذاشت.

 

دکتر تقی بهرامی در مجموعه ی فرهنگ روستایی ، که در سال 1316 هجری شمسی به طبع رسانیده ، سابقه و وضعیت قالی بافی اصفهان را این گونه توصیف می کند:

قالی بافی اصفهان در زمان صفویه اهمیت فوق العاده داشته و مخصوصا بازار قالی های ابریشمی رواج داشته و اهالی به بافتن آنها همت گماشته قالی های نفیسی از خود به یادگار گذاشته اند. امروزه اغلب قالی های گران بهای قدیمی ایران که در موزه های لندن و پاریس و سایر نقاط اروپا و امریکا دیده می شود قالی های بافت اصفهان است. در دوره ی صفویه تمام اتاق ها و تالارهای اصفهان مانند هفت دست ، آیینه خانه ، نمکدان ، چهل ستون و غرفات مسجد شاه از قالی های ابریشمی مفروش بوده و امروزه هر تکه ی آن در یکی از نقاط اروپا و امریکا نزد ثروتمندان و موزه داران است.

این قالی ها با بهترین و ثابت ترین رنگ های طبیعی رنگ آمیزی و از روی بهترین نقشه های استادان آن زمان بافته شده است. پس از انقراض صفویه به تدریج این صنعت و سایر صنایع از اهمیت افتاد و در صد سال اخیر به کلی رو به نیستی گذاشت و قالی بافی تقریبا فراموش گشت چنان که در اواخر زمان ناصرالدین شاه قاجار به هیچ وجه کارخانه ی قالی بافی در اصفهان وجود نداشت و فقط دستگاه های مختصری در بعضی دهات یافت می شد تا آنکه ظل السلطان ( فرزند ناصرالدین شاه و حکمران اصفهان و ایلات جنوبی ایران) زنی از کردستان گرفته به اصفهان آورد و آن زن چون قالی بافی می دانست شاهزاده مایل شد چند دستگاه قالی برایش تهیه نماید. برای این کار استاد عبدالرحیم را که از این فن سر رشته داشت استخدام نمود. استاد مزبور چند دستگاه برای حکمران برپا کرد ولی وقوع پاره ای پیش آمدهای ناگوار در منزل حکمران سبب شد که برپا داشتن قالی را به فال بد گرفته و دستگاه های تازه شروع شده را به استاد مزبور ببخشد. استاد عبدالرحیم دستگاه های قالی را در محل مخصوصی قرار داده کارش را ادامه داد تا آنکه ظل السلطان خبر دار شده روزی به کارخانه قالی رفت. قالی ها نزدیک به اتمام بود. امر داد که بالای قالی ها عبارت کارخانه ی ظل السلطان بافته شود و بدین طرز رفتار شد. چند عدد از این قالی ها به روسیه حمل شد و جلب نظر دربار روسیه را نمود و حضور استاد قالی ها را برای بافت دو قالی در نمایشگاه آن کشور را خواستار شد. حکمران ، استاد عبدالرحیم را برای روس ها استخدام نموده و با مامور مخصوص سفارت به روسیه فرستاد. پس از مدتی دستگاه ها به نمایشگاه پاریس انتقال داده شد و استاد مزبور در آن شهر می زیست تا نمایشگاه خاتمه یافت. سپس به ایران برگشت و به کارهای خویش ادامه داد. در این موقع میرزا ابوالقاسم نقاش و پسرش میرزا علی محمد نقاش نیز شروع به کار نمودند و به سهم خود خدماتی در احیاء قالی بافی اصفهان نمودند. با وجود تحرک اندکی که در قالی بافی اصفهان پیش آمده بود در دوره های پایان دوره قاجاریه قالی بافی هنوز رواج چندانی در این شهر نداشت. چنانکه تعداد دستگاه های قالی بافی در آن زمان رقمی در حدود دویست عدد بود. بعدها با پیشرفت این حرفه در اصفهان و توابع آن تعداد این دستگاه ها به 2500 در سال 1315 و 6000 دستگاه در سال 1328 رسید. دارهای قالی بافی در این شهر و توابع آن برابر آمار سال های اخیر به رقمی در حدود 13000 دستگاه رسید.

به هنگام جنگ جهانی دوم به صنعت و تجارت فرش اصفهان تا حدودی لطمه وارد شد. در اثر فقدان بازارهای جهانی تجارت این کالا محدود شد و از طرفی تعدادی از سوداگران و بافندگان سودجو نیز با گران شدن مواد اولیه ی قالی مانند پشم و رنگ تقلب هایی در کار خود کردند که در نتیجه به تجارت و شهرت فرش اصفهان که روزگاری سرآمد قالی های ایران بود آسیب رسید. ولی خوشبختانه امروزه کیفیت رنگ و الیاف قالی های این منطقه بهبود یافته و تعدادی از کارگاه های بافندگی با ارائه ی قالی های مرغوب و بسیار ظریف دوباره شهرت سابق فرش های اصفهان را به آن باز گردانیده اند.

اصفهان در گذشته از مراکز مهم کشت گیاهان رنگ دار به ویژه روناس بود. در کوهستان ها و دشت های اطراف آن گیاهان حاوی مواد رنگ دار به طور خود رو می رویند. به این دلیل مصرف رنگ های طبیعی در مراکز رنگرزی آن ، در روزگار پیشین به میزان زیادی معمول بوده است. ولی امروزه رنگ های شیمیایی مصنوعی به ویژه رنگ های ترکیبی کرومی برای رنگرزی الیاف قالی  ها در مقیاسی وسیع به کار برده می شوند. تعداد رنگ های به کار رفته در فرش های اصفهان نسبتا بسیار زیاد است و کمتر اتفاق می افتد که در آنها کمتر از 14 رنگ به کار رود. طراحان و قالی بافان اصفهان اغلب رنگ های دلخواه خود را در زمینه های فیروزه ای ، سرمه ای ، قرمز ، بژ و سفید نخودی انتخاب می کنند.

پشم های مورد مصرف در قالی بافی اصفهان بیشتر از استان های کرمان و کرمانشاه و منابع خارجی مانند استرالیا تامین می شود.

در اصفهان مانند سایر نقاط بافندگی فارس زبان (کاشان ، کرمان ، نایین ، قم ، یزد و نواحی شرقی خراسان) عمل گره زنی را با دست و بدون استفاده از قلاب بر روی چله هایی که تا حدودی شل بوده و مانند چله های ترکی تحت فشار کششی شدید نیستند انجام می دهند. این طریقه گره زنی علاوه بر دشواری کار موجب بروز ضایعاتی بر روی دست و بدن کارگر بافنده می شود. روشی که در آن امکان زدن گره های تقلبی و از آن بدتر بی گره بافی ، بسیار بیشتر از روش های ترک بافت است. بافنده های اصفهانی مانند سایر بافنده های فارس بافت عمل پود زدن را به مدد آلت چوبی به نام کوجی به سهولت انجام داده ولی در عوض کوبیدن گره ها را بر روی چله ها توسط شانه های سنگین وزن تا حدودی به سختی انجام می دهند.

در اصفهان قالی و قالیچه هایی در اندازه های ذرع و چارک ، ذرع و نیم ، دو ذرعی ، پرده ای و فرش های شش متری و بزرگ تر بافته می شود. بافنده های اصفهانی هیچ گاه رغبتی به بافت کناره و کلگی از خود نشان نمی دهند. فرش های ظریف بافت و گل ابریشم اصفهان با طرح های فوق العاده زیبای آن همواره از شهرت بسیار زیادی در بازارهای جهانی برخوردار بوده است. فرش گل ابریشم آن بیشتر بر روی چله های ابریشمی بافته می شود. ریشه های این قالیچه ها بنا بر سلیقه ی خاص بافنده ی اصفهانی بیشتر بلند و گاهی تا 15 سانتی متر نیز می رسد. اصفهان از معدود مراکز فرش بافی ایران است که بافت فرش های دایره ای شکل نیز در آن صورت می گیرد. از شهر رقیب آن در این مورد می توان تبریز را نام برد.

در گذشته و حتی امروز طراحان اصفهانی به میزان زیادی تحت تاثیر نقوش کاشی کاری های بناهای تاریخی این شهر مانند عمارت چهل ستون ، مدرسه ی چهار باغ ، مسجد شیخ لطف الله و غیره بوده و طرح های خود را با نگاره های زیبای منقش به این ابنیه تزئین کرده اند. طرح هایی که در فرش های اصفهان بیشتر به چشم می خورند عبارت اند از :

شاه عباسی ، لچک و ترنج ، درختی حیوان دار ، اسلیمی لچک و ترنج ، شاه عباسی افشان و هندسی لچک و ترنج و طرح های صورت و منظره.

نام برخی از تک بافان و موسسات معروف چون صیرفیان ، صراف ، احمد ، اکبر اوف ، حکمت نژاد ، گلباف ، داوری ، حقیقتی ، ماموری ، صدقیانی ، میر جلالی ، مهدئی ئی ، قدیرزاده ، فدایی ، معینی ، انتشاری ، غفاری ، نائل ، یزدانی ، زرنگار ، نصری ، قناعت ، بهادری ، توکلی ، منصوری ، ملکی ، حاج جمشیدی ، کامخواه ، وحیدی ، داور پور ، درری ، شاه حسینی ، عمادی ، مدرس ، امینی ، هرندی زاده و انصاری – پورحکیم ، که در گذشته و حال به فرش اصفهان شهرت و معروفیت بخشیده اند.

منبع : افسانه جاویدان فرش ایران

منبع :