نواحی و مناطق قالی بافی

مراکز بافندگی کاشان

سابقه بافت پارچه های مخمل و زربفت و همچنین قالی بافی در شهر کاشان به زمان صفویه می رسد. پارچه های زری و قالی های نفیس و گران بهایی که در این زمان در این شهر بافته شده اند هر کدام در نوع خود شاهکاری از هنر رنگرزی و بافندگی است.

در این عصر قالی بافی کاشان به اوج کمال خود رسید و هنرمندان این شهر نمونه های با ارزشی از خود به یادگار گذاشتند که تعدادی از آنها در حال حاضر در موزه های بزرگ جهان مشتاقان بی شماری را به خود جلب می کند. متاسفانه بعد از این دوره قالی بافی و نساجی دستی در این شهر مانند سایر مناطق بافندگی ایران از رونق و اعتلا افتاده و رو به نیستی و فنا رفت.

احیای مجدد قالی بافی در کاشان تا حدود زیادی مرهون فعالیت های حاج حسن ، حاج محمد جعفر اصفهانیان و استاد حسین کاشی و از طرفی به علت به کار افتادن واحدهای نساجی ماشینی است که تعدادی از بافندگان منسوجات دست بافت این شهر را وادار به روی آوردن به قالی بافی کرد.

هنگامی که به فصل تجدید حیات قالی بافی کاشان می رسیم شایسته است که از طراح و بافنده ی معروف این شهر به نام محتشم که در گذشته با ارائه ی طرح های ماندگار و قالی های بسیار زیبا که هنر بافندگی را در کاشان به اوج تعالی خود رسانید به احترام یاد کرده و بر روانش درود بفرستیم. پیش از یکصد سال پیش محتشم کارگاهی کوچک ولی بسیار با ارزش و اهمیت را در کاشان ایجاد کرد و با کمک افراد فامیل خود بهترین دست بافت ها را از نظر طراحی و رنگ آمیزی و بافت به صنعت فرش ایران عرضه کرد.

استقرار و دوام کارگاه او دیر گاهی بیش نپایید ولی در همان مدت کوتاه بهترین الگوهای تمیز و نفیس را به فرش بافان با سلیقه شناسانید و از آن زمان به بعد بهترین دست بافت های این شهر و نواحی اطراف که در آنها رعایت تناسب طرح و رنگ و استانداردهای بافت به گونه ای که هنرمند فقید رعایت می کرد ، به نام محتشم خوانده می شوند.

از طرح های محتشم در حال حاضر علاوه بر کاشان ، قم و جوشقان به میزان قابل توجهی نیز در مراکز بافندگی اروپای شرقی مانند آلبانی و رومانی تقلید می شود.

قالی کاشان به خصوص آنهایی که در گذشته بافته شده انددر بالاترین حد مرغوبیت و زیبایی بوده و در بین مشتاقان فرش طالبان فراوانی دارند.

در گذشته نه چندان دور قسمت عمده ی قالی های کاشان با پشم های مرینوس بافته می شد ولی امروزه به دلیل بهای گران آن استفاده از این نوع پشم محدود شده است. پشم هایی که در کارگاه های قالی بافی این شهر مصرف می شوند ، علاوه بر آن مقدار محدودی که از منابع خارجی تامین می شوند بقیه از تولیدات گله داری های خراسان ، آذربایجان ، کرمانشاه و تهران تهیه می شوند.

در گذشته در کاشان قالی ها و قالیچه های ابریشمی بسیار ظریف و همچنین فرش های کرکی مرغوبی بافته می شد ، ولی در حال حاضر شهر قم در زمینه ی بافت این گونه فرش ها بر این شهر پیشی گرفته است.

فرش کاشان دو پوده و با گره سنه بافته می شود. تراکم گره های آن در یک دسی متر مربع رقمی بین 1600 تا 8000 گره است. رنگرزان قدیمی کاشان برای قرمز کردن الیاف خود علاوه بر گیاه روناس از صدف ارغوان نیز استقاده می کردند که از خود جلای خاصی باقی می گذاشت. امروزه تقریبا تمامی رنگ های مصرفی رنگرزخانه های آن از سری رنگ های شیمیایی با ثبات و بیشتر در مایه های قرمز لاکی ، آبی ، سرمه ای ، فیروزه ای ، بژ کم رنگ ، سفید شکری ، سبز فیلی ، قهوه ای و سبز مغز پسته ای است.

در بازار فرشی به نام کاشان پنج رنگ نیز عرضه می شود و همان گونه که از معنی آن بر می آید در رنگرزی الیاف آن فقط پنج رنگ به کار رفته است.

دست بافته های کاشان در اندازه های ذرع و نیم ، دو ذرعی و شش متری به بالا بافته می شود. بافت فرش های پرده ای و کلگی و کناره چندان مورد پسند بافنده های این شهر نیست.

طرح های مورد علاقه بافنده های کاشان اغلب در مایه طرح های گلدار با خطوط منحنی شامل طرح های شاه عباسی لچک و ترنج ، شاه عباسی افشان ، گلدانی سر تا سری ، ترنج دار قندیلی ، طرح درختی محرابی ، هندسی جوشقانی ، گلدانی حاج خانمی ، منظره بافی و همچنین چهره بافی است . از طرح شاه عباسی افشان که بیشتر با زمینه ی کرم در این شهر بافته می شود برعکس بازارهای داخلی در خارج از کشور از آن استقبالی نشده است.

از طرح لچک ترنج کاشان ترنج ظریف و کشیده ای به رنگ آبی سرمه ای که عینا این رنگ در لچک ها و حاشیه تکرار شده در یک زمینه ی لاکی رنگ و یا برعکس ترنج لاکی در متن سرمه ای در برخی از مراکز قالی بافی ایران مانند کاشمر ، یزد ، اردستان و همچنین کشور مصر تقلید می شود.

در بخش ها و روستاهای تابعه ی کاشان مانند نوش آباد ، آران ، فین ، نطنز ، قمصر ، راوند و اَرمَق فرش هایی مطابق با طرح و بافت کاشان و اغلب مشابه طرح قالی های سنتی این شهر ولی در کیفیتی نازل تر بافته می شود که در میان آنها بافته هایی نطنز و قمصر از مرغوبیت و مشخصات ممتازتری برخوردارند.

تک بافان و موسسات قالی بافی معروف که در گذشته و حال به معروفیت کاشان افزودند عبارتند از : اربابی ، تفضلی ، ثابت ، افسری ، شادسر ، واحدان ، دبیر صنایع ، رحیم زاده و مطهریان.

منبع : افسانه جاویدان فرش ایران

منبع :