نقوش و طرح های فرش

قالی ارمنی (قسمت دوم)

ابن خلدون (پیش از ۴۱۲ق) از ارمنی محفوری[۶] و بوسوط محفوری نام برده و طبری (۱۵۱ق) به ارمینیا و فرش ارمنی اشاره کرده. ثعالبی، محمد بریشیری، بیهقی، مقدس اردبیلی، ابن حوقل، ابن بطوطه و ابوالفدا نیز در نوشته‌های خود بارها از فرشهای ارمنی نام برده‌اند که بایستی به منزلهٔ غرامت همراه با مبلغ تعیین شده به حاکم داده می‌شد یا پیشکش بود و محل تولید خاصی داشت.

 

ایتن مارتیز[۷] در نقل از غنایم جنگی کروم، پادشاه بلغاری، در آسیا به فرشهای پرزدار ارمنی با نام لاتین آرمنیتیکا سترونگلومالتِریا[۸] اشاره می‌کند. ابن حوقل محدودهٔ دقیق تولید محفور ارمنی را از مرند، تبریز، دبیل (دوین) تا دیگر نواحی ارمنستان بسط می‌دهد.

بنابر این منابع عربزبان بیشتر مراکز قالیبافی ارمنستان در اثر هجوم سلجوقیان، در ۱۰۷۱م، از بین رفت. در بخش غربی ارمنستان ارزروم، که تنها مرکز بافت باقی ماندهٔ ارمنی در ناحیهٔ سلطان نشین ایکونیوم بود، اشاره شده است.



دخترهای ارمنی در حال بافتن فرش در شهر وان ارمنستان غربی سال ۱۹۰۷م

دخترهای ارمنی در حال بافتن فرش در شهر وان ارمنستان غربی سال ۱۹۰۷م

درگسترهٔ نفوذ فرهنگی ارمنستان شرقی، از مراکزی که به حیات خود ادامه دادند می‌توان به شهرهای دوین (دابیل)، که فرشهای آن به فرشهای ارغوانی معروف بود، تبریز و شروان اشاره کرد. واژهٔ عربی قالی،[۹] که در زبان ترکی تبدیل به هالی شده است، در زمان هجوم سلجوقها (قرن یازدهم میلادی) برای توصیف فرشهای ارمنی به کار می‌رفت.

صنایع دستی ایرانی[۱۰] (تألیف جِی گلوک و سومی هیراموتو گلوک)، به نقل از آرتور پوپ[۱۱] دربارهٔ تاریخ تولید کهن ترین فرشها آمده:

«اکنون روشن شده که شهرهایی از آذربایجان در قرن دهم میلادی دارای تولید گستردهٔ فرش بودند و احتمال دارد که این صنعت مرتبط با ارمنستان بوده باشد زیرا یکی از شهرهایی که در آن هم زیلو و هم فرش نماز (سجادهٔ امروزی) می‌بافتند وارتان[۱۲] نام داشت که اسمی ارمنی است. همچنین فرشهای زیلو را به تعداد زیاد در شهرهای خوی، بِرگری، آرجیج، اخلاط، نخجوان و استان بتلیس تولید می‌کردند».[۱۳]

نقشها، نمادها در فرش ارمنیویرایش

نقش صلیب یا هر نوع نقش نمادین دیگر را نباید و نمی‌توان یک طرح تزیینی محض دانست. فرشهایی که به دست ما رسیده حامل آن دسته از نقشها و طرحهای متغیری است که با ادامه و تکرار زنجیره وار سنتی دورهٔ تکامل را طی کرده و سلسله وار از نخستین هزارهٔ میلادی تا به امروز در گسترهٔ فرهنگ ارمنی پرورانده شده و سپس از این قلمرو به نواحی دوردست آسیا و نیز اروپا راه یافته‌اند.



فرش ارمنی با نماد s اوایل قرن نوزدهم

فرش ارمنی با نماد s اوایل قرن نوزدهم

نقشهای به اصطلاح تزیینی بخشی از بقایایی که در گسترهٔ نفوذ فرهنگ ارمنی توانسته‌اند تا به امروز از بلایای طبیعی وتخریب عمدی جان سالم به در برند همگی، در یک خط سیر تکامل واحد، مدام تکرارشده‌اند به طوری که یک نقش مایهٔ اصیل و کهن با گذشت زمان به پختگی و کمال رسیده است.

نقشهای صلیب از تعدادی طرحهای اولیهٔ مشتق شده‌اند و ساختار همگی آنها بر اساس بسط و گسترش صلیب ستارهٔ G۲ و صلیب نماد نور است که ارزش ویژهٔ نمادین دارد. این دو طرح، به منزلهٔ نماد، تجلی ظهور یا رستاخیز مسیح و بهشت را تداعی می‌کنند.

دو شکلՏ وՅ از نمادهای مشخص ارمنی هستند. نمــاد Տ شکل اولین حرف کلمهٔ ارمنی Տէր (تِر) به معنی ذات باری تعالی است وՅ در ارمنی کهن اختصار کلمهٔ «او» به معنای ذات مطلق و نیز اولین حرف کلمهٔ Յիսուս(هیسوس) به معنی مسیــح است.

این دو حـرف نمــاد ارمنـی که در چهار قرن پیش از میلاد به طور سنتی، به منزلهٔ دافع شَر، کاربرد داشتند حامل معانی متفاوتی بودند که پس از ابداع الفبای ارمنی در قرن پنجم میلادی و ترجمهٔ انجیل به زبان ارمنی با مهمترین کلمات مقدس مسیحیت مرتبط شدند. با انتقال این نمادها به آیین جدید امکان حفظ شکل بیرونی و معنای محتوای درونی آنها نیز فراهم آمد.

در شکل ظاهری Տ، ارمنیان نه تنها نشانهٔ خدا بلکه تصویر اژدها را نیز مجسم می‌کنند. در ارمنستان یک اژدهای ثانوی و قدیمیتر نیز وجود داشته که با برداشتی کاملاً برعکس نماد نیکی، دانایی و نگهبان آب بوده و به منزلهٔ نیرویی که مظهر خنثی کنندهٔ بی عدالتی و پلیدی است شناخته میشده.[۱۴]

شکل‌های a-f به ترتیب از بالا به پایین مراحل تکاملی نقش E را به Ω و Յ نشان داده که از ابتدای هزارهٔ اول میلادی شروع و طی سده‌های یازدهم تا سیزدهم میلادی تبدیل به زنبق و سپس شکوفه بلوط و در پایان «درخت یسی» شد.

دکتر گانتزهورن با اینکه بارها به این نظریه برخورده است که شکلهای a-f می‌توانند شکل ساده شده‌ای از گل زنبق باشند ولی بنابر تحقیقات به نمونه‌های بیشماری از نمادها بر این باور است که به احتمال بسیار زیاد نماد حرفهای شامل معانی «منشأ»، «حیاتبخش» و «زاینده» به خاطر شکل ظاهری استفاده نمیشده‌اند.

طرح اولیهٔ اُمگا (Ω) مانند Յیا ریشهٔ صلیب، در همهٔ چلیپاسنگها و نقشهای برجستهٔ معماری قرن هفتم میلادی، همواره نماد رستاخیز است.

حرف ـ نماد دیگری که در فرشهای تولید شده از منطقهٔ ارمنستان شرقی تا نواحی آسیای مرکزی دیده می‌شود ԴԴ (دد) است که چهارمین حرف از الفبای ارمنی است و به منزلهٔ عدد چهار مورد استفاده بوده که در ارمنستان عددی مقدس به حساب می‌آید. چهار همواره نمایشگر ارتباط موجود بین عالم قدسی و جهان خاکی بوده است. این شیوهٔ تکرار چهار را در انجیلی متعلق به سال ۱۳۰۴م می‌بینیم که با تصویری از خورشید همراه و ترکیب شده است.



فرش گوهار ۱۶۸۰م

فرش گوهار ۱۶۸۰م

در مناطقی که تحت تأثیر فرهنگ ارمنی بود نقشمایهٔ نور (خورشید) ـ صلیب، که نماد نور، حیات و حقیقت بود، رایج شد.

در سیر تکامل نقشها، نمونه‌های اولیهٔ فرشهــا همــواره پیرو یک اصل بودند:

یک صلیب ـ ستاره به همراه لوزی بزرگی که در اطراف، قابهایی چهارگوش با رنگهای یکسان دارد. در مرحلهٔ بعد، صلیب ـ ستاره به طور جزئی یا کلی حذف شد و درون ترکیب بندی لوزی بزرگ، رنگ نقشهایی از قبیل تک برگهای نیزهای شکل تغییر یافت.

انــواع گوناگون فرشهای صلیب ـ گلفــام را چه از نوع قاب شده و یا بدون قاب به یکدیگر ارتباط می‌دهد. آخرین نمونهٔ چنین ترکیبی مشخصهٔ خاص قرن هجدهم میلادی است. «فرش گوهار» در این زمینه اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا تاریخ ثبت شده بر آن۱۶۸۰م است و نوشته‌هایی نیز به زبان ارمنی دارد و می‌تواند مرجع ارزشمندی هم از نظر زمان مشخص تاریخگذاری و هم از نظر معمای حل شدهٔ موجودیت آن باشد به این معنی که نوع طرح و نقشهای به کار رفته در این فرش (متعلق به قرن هفدهم میلادی) الگوی فرشهای بعدی است و ثابت می‌کند که بافندگان ارمنی مبتکر چنین فرشهایی بوده‌اند.

در فرش گوهار این عبارت نقش بسته:

«من با نام گوهار، که در اعماق روح خود گناهکار و پلید هستم، با دستهای خود فرش را بافته‌ام تا شاید هرکس با خواندن این دعا باعث آمرزش و بخشایش من شود، سال ۱۱۲۹[۱۵] (۱۶۸۰م)».

فرشهایی که نقش صلیب ـ گلفام دارند به احتمال بسیار زیاد باید از دوکدوم[۱۶] آرتساخ در ناحیهٔ قراباغ ارمنستان مرکزی آمده باشند.

فرش ارمنی اوایل قرن نوزدهم

فرش ارمنی موسوم به فرش حیوانات قرن شانزدهم

فرش ارمنی ناحیه آرتساخ قرن نوزدهم

فرش ارمنی ناحیه نخجوان قرن نوزدهم

فرش ارمنی شهر خوی

فرش ارمنی شهر گنجه قرن نوزدهم

فرش یتیمان ارمنی

 

منابع ویرایش
6.↑ محفور یا محفوری کلمه‌ای عربی است که برای فرشهای بافته شده و پرز بلند به کار می‌رفت. گاهی به جای عبارت ارمنی محفوری تنها از یکی از دو کلمه به اختصار استفاده شده است در حالی که برای انواع بافته‌ها در زبان عربی کلمات دیگری نیز به کار رفته. در کتاب دکتر گانتزهورن شرح کامل معنی هر واژه را می‌توان مطالعه کرد.
7.↑ Iten Martiz
8.↑ Armenitika Stronglomaleteria
9.↑ آرتور اُپهام پوپ با اینکه به اصالت ظهور فرش در بین قبایل کوچنشین اشاره می‌کند! معتقد است که این کلمه از نام شهر ارمنی کالی کالا (قالی قلعه)، که امروز ارزروم نامیده می‌شود، آمده است.
10.↑ A Survey of Persian handicraft
11.↑ Arthur Upham Pope (1916-1969)
12.↑ Vartan
13.↑ Jay Gluck& Sumi Hiramoto Gluck, ibid
14.↑ مانیا قازایان، فرش ارمنی (مسکو: بینا، 1985) ص 61
15.↑ بنابر تقویم ارمنی
16.↑ Dukedom
◾پیشینهٔ فرش هــای ارمنــی و بازتاب نمــاد و انگاره در اصالت نقش‌های آن نویسنده: آرمینــه آ. کاراپتیــان فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۶۰ - سال شانزدهم - تابستان ۱۳۹۱
◾انجیل آکنِر، ۱۲۸۷م، ماتناداران، نسخهٔ خطی شمارهٔ ۱۹۷، ایروان.
◾قازایان، مانیا فرش ارمنی. مسکو: [بینا]، ۱۹۸۵.
◾گوستاو یونگ، کارل، با همکاری م. ل. فون فرانتس؛ جوزف ل. هندرسون؛ یولانده یاکوبی؛ و آنیه لا یافه، انسان و سمبولهایش. ترجمهٔ ابوطالب صارمی. تهران: امیرکبیر،۱۳۵۲.
◾ویکی‌پدیا انگلیسی

منبع :