در حاشیه

جان تازه در الیاف نمدمالی

باید جان تازه ای در الیاف نمد دمید تا دوباره این هنر از رونق افتاده احیا شود.


صدای هماهنگ ترانه خوانان نمدمال که می خواندند «بهتر زهزار فرش اطلس،نَمَدُم/ موی نَمَدُم به ملک عالم نَمِدُم» دیگر از کوچه های این دیار به گوش نمی رسد.
با دست‌هایشان ضربه‌های یکدست و هماهنگ را روی پشم زده شده فرود می‌آورند و پیکرهای خمیده‌شان را روی نمد لوله شده می‌تابانند وضربه می‌زنند و در هر ضربه عصاره جان خود را هم به پای اثری که می آفرینند می‌ریزند تا برای زیرانداز شدن و... مهیا شود.
روزگاری منظره صدها کلاه نمدی در بازار کلاه مال های بیرجند به شکل های مختلف (میرزایی، پهلوی، برزگری، آخوندی و...) و رنگ های گوناگون قالب زده در آفتاب قرار می گرفت تا خشک شود، منظره ای دیدنی بود و فراموش نشدنی.
نگاهی گذرا به اقلام مهریه در اسناد به جا مانده از عصر قاجار هم گواهی بر قدمت نمدمالی در منطقه دارد هم این که نمد سفید عمل بیرجند یکی از اقلام جهیزیه به حساب می آمد. این روزها نمدمالی در منطقه رونق گذشته اش را از دست داده و استفاده از آن به عنوان زیرانداز هم بسیار محدود است اما هنوز هنرمندانی هستند که جان تازه ای به این هنر بخشیده وبرای رواج دوباره آن تلاش می کنند.
تنها هنرمند این هنر اصیل در بیرجند می گوید: با نمد طبیعی و مصنوعی کار می کنم، پارچه های نمدی آماده در بازار عرضه می شود که آن ها هم کاربرد دارد، کار با نمد طبیعی هم زمانبر، مردانه و سخت است که زور و بازوی زیادی می خواهد.
او مراحل کارش را به این ترتیب بیان می کند و می افزاید: پشم را خریداری، رنگرزی و حلاجی کرده و بعد تبدیل به محصولات مدرن می شود حتی شال گردن، کفش و کلاه با ابداع شیوه جدید هنر نمدمالی از حالت قدیمی و کاربرد انحصاری زیرانداز خارج شده است.
به همین دلیل حدود یک سال است که نمدمالی را به صورت مدرن و 3ماه هم به طور سنتی دنبال می کنم، متاسفانه دیر به نمدمالی سنتی روی آوردم زیرا مردم به هنری که با دست و صرف وقت زیاد انجام می شود کمتر توجه می کنند و ارزش قائل نیستند شاید هم حق داشته باشند چون قیمت هنر دست بالاتر از دیگر هنرهاست.
نبود جایگاه
«عادله حسن پور» می افزاید: درست کردن یک شال گردن با نمد طبیعی زمان زیادی می برد و برای من که استادی در بیرجند نداشتم این کار سخت بود و مواد زیادی را دور ریختم تا یاد گرفتم. متاسفانه اساتید هنر نمدمالی سرایان دیگر زنده نیستند و این هنر رو به فراموشی است. وی ادامه می دهد: رشته تحصیلی ام در دانشگاه فرش بود اما با آن که نمد یک زیرانداز، نوعی فرش و زیرشاخه ای از رشته فرش محسوب می شود این هنر آموزش داده نمی شد و حتی در سرفصل دروس دانشگاه ها هم این هنر تدریس نمی شود.
وی می گوید: پیشینه این هنر را در بیرجند نمی دانم، در طول دوران تحصیلات عالی هم این نکات عنوان نشد اما می دانم که کشورهایی مانند روسیه و ترکیه از نمد طبیعی استفاده کرده و آن را به صورت صنعتی ارائه می کنند، هنری که با زحمات زیاد هنرمندان کهنسال به ثمر می نشست امروز در دیگر کشورها به صورت صنعتی رایج شده است در حالی که ما قدر این هنر را که ریشه در سنت های قدیم ما دارد نمی دانیم وآن را به دست فراموشی سپرده ایم. همان طور که قطعات کوچک نمد را با ظرافت در کنار هم می گذارد تا تصویری زیبا از پشم گوسفند با رنگرزی جذاب ایجاد کند، ادامه می دهد: در گذشته تعداد زیادی از نمدهای قدیمی رنگرزی نمی شدند و با همان رنگ طبیعی پشم گوسفند زیرانداز و... درست می کردند من هم دریک مورد ازرنگ طبیعی استفاده کردم اما حالا بیشتر با رنگ جوهری کار می کنم. وی در مورد کیفیت رنگ طبیعی و مصنوعی در نمدمالی هم معتقد است کار کردن با رنگ طبیعی پشم بهتر است اما رنگ مصنوعی شفافیت خوبی روی اثر ایجاد می کند و از طرفی رنگرزی پشم طبیعی مشکل تر است.
سختی نمد مالی
او درباره فراهم بودن ابزار اولیه نمدمالی هم توضیح می دهد: ابزار اولیه نمد پشم که در بیرجند در دسترس است اما تمیز کردن آن زحمت زیادی دارد حتی با حلاجی هم تمیز نمی شود ولی سعی می کنم دوباره ذرات موجود در پشم را گرفته و بعد با آن کار کنم.
رنگرزی پشم طبیعی هم مشکل است زیرا اگر حرارت داده شود در حین رنگرزی جمع می شودو داخل هم می رود و دوباره باید جدا شود در حالی که در روسیه و ترکیه دستگاهی اختراع شده که پشم را به راحتی حلاجی می کند و خیلی تمیز و مرتب به صورت یک دسته مو در می آورد اما اینجا از این دستگاه نداریم.
و ی اضافه می کند: اگر چه از آموزش این هنر در بیرجند به خوبی استقبال می شود اما برای خرید آثار رغبت چندانی نیست.
به گفته وی، استفاده از نمد مصنوعی هزینه بر نیست اما چنانچه نمد مالی به صورت طبیعی انجام شود هزینه بر خواهد بود و نمدمالی چون با آب و پشم سروکار دارد یک مکان مناسب می خواهد.
خلاقیت زیاد
«حسن پور» می گوید: می خواهم در طراحی لباس هم از نمد مصنوعی و طبیعی استفاده کنم اما چون آموزش ندیده ام با تجربیات خودم به ابداع در نمد مالی می پردازم.
وی در مورد ابداع و نوآوری در هنر نمدمالی هم توضیح می دهد: در گذشته کفش های نمدی با کفی، درزدار و با دوخت درست می شد اما حالا کفش هایی با نمد می سازم که حتی یک درز هم ندارد و بر خی تصورمی کنند کفش نمدی بی دوام است و در صورت خیس شدن خیلی زود پاره می شود اما این تصور درست نیست، کفش نمدی هر چقدر آب بخورد محکم تر می شود و بسیار بادوام است اما محصولات نمدی نباید در معرض نور خورشید قرار داده شود.
مردم کارهای نمدی را نمی شناسند و در این مورد فرهنگ سازی نشده و بهتر است در این زمینه بیشتر کار و دوباره این هنر احیا شود.
او که با تشویق همسر و همراهی مادرش در طراحی برخی آثار نمدی به این کار علاقه مند شده است، می گوید: وقتی طراحی یک اثر نمدی تمام می شود باید منتظر ماند چون در پایان کار مشخص می شود طرح چگونه است چون طرح پایانی با اولیه بسیار متفاوت است و از آن جا که انجام هنر نمد با خلاقیت و شوق زیادی همراه است بیشتر به ادامه کار علاقه مند می شوم.
به گفته وی، به تازگی در نمایشگاهی مسئولان فنی و حرفه ای از این هنر استقبال کردند و حتی برای برگزاری کارگاه نمد تمایل نشان دادند. مسئولان میراث فرهنگی هم مکان رایگانی در عمارت رحیم آباد تامین کردند، حتی افرادی از شهرستان های مختلف تمایل به فراگیری این هنر به صورت سنتی و مدرن را داشتند.
«حسن پور» تاکید می کند: مسئولان باید برای استقبال از این هنر بین مردم فرهنگ سازی کنند و تفاوت بین فرش و نمد در رسانه ها عنوان شود، همیشه همه فکر می کنند ساخت یک اثر نمدی به سادگی امکان پذیر است و باید ارزان به بازار عرضه شود در حالی که نسبت به بافت فرش کار پر زحمتی است و باید بیشتر به این هنر توجه شود.
ثبت نمد مالی در فهرست آثار ملی
مسئول خانه صنایع دستی بیرجند هم می گوید: نمد مالی در استان منسوخ شده و یک کارگاه فصلی نمدمالی در سربیشه با حضور استاد حسینی دایر است که «کپنک» یا همان لباس چوپان با سفارش چوپان ها درست می کند.
«اسدزاده» می افزاید: این هنر در سربیشه در فهرست آثار ملی با شماره 212ثبت شده، در میراث ناملموس هم ثبت است و در سرایان این هنر با از بین رفتن استادکارها منسوخ شده است. به گفته وی، در سلم آباد هم از 20کارگاه نمد مالی فقط یک مورد دایر است. در منطقه ویژه اقتصادی هم کارخانه ای قرار است راه اندازی شود که پشم را حلاجی و رنگرزی شده به بازار عرضه می کند. ساخت فیلم مستند نمدمالی و مستندنگاری نمدمالی خراسان‌جنوبی با تکیه بر نمدمالی در روستای سلم‌آباد، تجلیل از پیشکسوتان این هنر، تقدیر در قالب هنرمند برگزیده و اختصاص فضای کارگاهی به این رشته در خانه صنایع‌دستی بیرجند برای تولید بخشی از اقدام های معاونت هنرهای سنتی و صنایع‌دستی استان در راستای حمایت از این هنر بومی است.

خراسان

منبع :