تاریخچه فرش

نقش يهوديان در هنر و اقتصاد فرش ايران (قسمت اول)

به موجب تحقیقات انجام شده یهودیان ایران در قرن هشتم قبل از میلاد مسیح فرش‌هایی به افتخار کوروش بزرگ بافته بودند که از آن‌ها برای تزئین آرامگاه وی نیز استفاده شده است.

ارتباط میان یهودیان و فرش‌های دستباف ایران، به دوران بسیار قدیم باز می‌گردد. نشانه‌ها و ردپای این ارتباط به حدود ۳۵۰۰ سال قبل می‌رسد. بعد از مهاجرت بنی‌اسرائیل از مصر، یهودیان در زندگی چادرنشینی خود از «گلیم» برای پوشاندن کف زمین و دیوارهای چادر‌ها استفاده می‌کردند. این نکته در کتاب «مهاجرت‌نامه» (Le Livre Del» exode) و بعد از آن در کتاب «تمثیل‌ها» (Proverbes) آورده شده است. در کتاب «وقایع‌نگاری» (Le Livre Del» exode) از حضرت سلیمان و فرش‌های متعلق به او و رنگ‌های گوناگون مورد استفاده در بافت آن فرش‌ها: آبی، سفید، قرمز و شنگرف یاد شده است. در این کتاب همچنین آمده است که نقش و نگار این فرش‌ها از یک طرف نشان‌دهنده ده احکام خداوند توسط حضرت موسی و شیر‌ها و از طرف دیگر، نمایان‌گر تصویر عقاب‌ها می‌باشد. تار و پود و بافت شهر‌ها نیز شباهت بسیاری به بافت فرش‌هایی دارد که در حال حاضر درمیان قبایل دوره‌گرد صحرای سینا مورد استفاده قرار می‌گیرد. Barber در مقدمه کتاب خود تحت عنوان «مطالعه درباره تاریخچه نساجی» می‌نویسد که فرش‌های مورد بحث در حقیقت اولین فرش‌های شناخته شده به شمار می‌روند. یهودیان در انتخاب طرح‌ها و نقش‌های مختلف فرش‌ها از موضوعات کتاب مقدس و از سمبول‌های یهودیت از جمله ستاره داود، شیر یهودا، حضرت موسی، حضرت هارون، حضرت ابراهیم و حضرت اسحق و... الهام گرفته‌اند. قرن هشتم قبل از میلاد، سرآغاز تاریخ طولانی زندگی یهودیان ایران است که، با پراکندگی آن‌ها، ارتباط مستقیم دارد. به موجب تحقیقات انجام شده توسط Antone Felton یهودیان ایران در قرن ششم قبل از میلاد مسیح، فرش‌هایی به افتخار کوروش بزرگ بافته بودند که از آن‌ها نیز برای تزئین آرامگاه وی استفاده کرده‌اند. این فرش‌ها، کار قالی‌بافان شهرهای همدان، شیراز و اصفهان بوده است که گفته‌اند حدود ۲ قرن بعد توسط اسکندر مقدونی از روی آرامگاه کوروش بزرگ به غارت برده شد. اسکندر مقدونی علاوه بر این، تمامی طلاکاری‌ها و اشیاء گرانبهای دیگری را که مزین کننده آرامگاه کوروش بود را نیز به همراه خود برد و باز هم بنا به گفته Feltopn نشانه‌های این غارتگری‌ها در کتاب Flavius Josephe مورخ و تاریخ‌نویس یهودی و یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های شناخته شده ادبیات یهود تأثیر گرفته‌ از یونان، مشهود است و این ظاهراً تنها شواهدی است که در مورد فرش‌های دست‌بافت یهودیان از دوران قدیم به دست ما رسیده است.

نقش یهودیان در فرهنگ ایران:
وابستگی یهودیان به فرهنگ ایران، نقش به سزایی در انتقال یک میراث فرهنگی ویژه داشته است. نظریه «ناخودآگاهی جمعی» که توسط روان‌شناس مشهور یونگ Jung مورد بحث قرار گرفته است، خود توجیه‌کننده وضع یهودیان آن دوران است. یهودیان براساس یک اعتقاد سمبولیک، همواره خواستار آن بوده‌اند که تشابهی میان فرهنگ یهودیت و فرهنگ ایران برقرار سازند. بر این اساس نوع بافت فرش‌ها با تار و پود و نسوج ابریشمی زربفت، با الهام از موضوعات مذهبی، به گونه‌ای سنتی و نسل اندر نسل از مادر به دختر انتقال یافته است. به عقیده Levi Strauss «هر فرهنگی را می‌توان مانند مجموعه‌ای از سیستم‌های سمبولیک در نظر گرفت که در راس آن، پدیده‌های هنر، علم و مذهب قرار دارند». جلوه‌های ظاهری این فرهنگ در نزد یهودیان ایران به ویژه در مورد موسیقی و قالی‌بافی بسیار چشم‌گیر است. اولین فرش‌های بافته شده توسط یهودیان، یک فرش دیواری Tapisserie مربوط به قرن چهارم بعد از میلاد مسیح می‌باشد که در شهر اسکندریه به دست آمده است. بعد از آن، در دوران حکومت سلسله ساسانیان نیز، به صنف‌های قالی‌بافان یهودی، اشاره شده است. پس از تاریخ ورود اسلام به ایران، در حدود اواخر قرن هفتم، هیچگونه اشاره‌ای به قالی‌بافان یهودی ایران نشده. کار قالی‌بافان یهودی بین قرن دهم و سیزدهم، در نقاط دیگر یعنی خارج از ایران و به ویژه در قاهره و دمشق، چشم‌گیر بوده است. تعداد قالی‌بافان یهودی که در کارگاه‌های قالی‌بافی سلطنتی کشور سوریه مشغول به کار بودند نیز بی‌شمار بوده است. کار قالی‌بافان ایرانی یهودی، علاوه بر این در شهر Tyr واقع در کشور اسپانیا که به تصرف اعراب (Maures) درآمد و همچنین در آفریقای شمالی و فلسطین نیز دیده شده. از قرن یازدهم به بعد، کنیسا‌ها با فرش‌های بافته شده توسط یهودیان تزئین می‌شدند. دو کنیسا واقع در شهر قدیمی قاهره به گونه چشم‌گیری با کار قالی قالی‌بافان یهودی، تزئین شده و این دو کنیسا با برخورداری از فرش‌های گرانب‌ها و باشکوه، به مذهبیون و طرفداران کنیسا، امکان نشستن بر زمین را فراهم می‌آورد.

انجمن کلیمیان تهران

منبع :