تاریخچه فرش

نقش يهوديان در هنر و اقتصاد فرش ايران (قسمت دوم)

یهودیان ایران:carpetبنیامین تودولایی Benjamin De Tudele جهانگرد و ربای یهودی اسپانیایی (سال وفات ۱۱۷۳) اطلاعات سودمند و ارزنده‌ای درباره یهودیان ایران گردآوری کرده است.

او به هنگام مسافرت‌های بسیاری که به کشورهای مختلف از جمله مشرق زمین و آفریقای شمالی داشته، به مطالعه درباره وضعیت جمعیت‌های یهودی پرداخته و در روایت‌های خود چنین می‌نویسد: در اواخر قرن دوم میلادی، قسمت اعظم تولید و بافت قالی‌های ایران، حاصل کار جمعیت‌های یهودی ساکن شهرهای همدان،اصفهان و شیراز بوده است.

بنا به گفته یکی دیگر از معاصرین او، جمعیت‌های یهودی‌ شوش‌تر (شوش قدیم) که تقریباًٌ بالغ بر پانزده هزار یهودی بوده است، عملاً داد و ستد فرش‌های این منطقه را عهده‌دار بوده‌اند. از طرف دیگر می‌دانیم که به موجب نوشته‌های تاریخ‌نویسان و مورخین ایرانی و عرب، منطقه میان اصفهان و شوش قدیم «یهودیستان» نامیده می‌شد. از قرن شانزدهم به بعد و در اوائل قرن هفدهم میلادی یعنی در دوران حکومت سلسله صفویه، بافت پارچه رواج بسیاری داشته است و مهم‌ترین مراکز تولید پارچه در آن زمان شهرهای اصفهان، یزد و کاشان بوده و کارگاه‌های ابریشم‌بافی و قالی‌بافی، نقش مؤثری در داد و ستد خارجی ایران به ویژه با کشورهای اروپایی داشته‌اند. در این دوره، یهودیان در زمینه‌های مربوط به هنرهای برودری‌ دوزی Broderie نقش‌اندازی روی پارچه و پارچه‌های زربفت (پارچه‌های ابریشمی مزین به طلا و نقره) و همچنین بافت پارچه‌های ویژه روتختی، کاغذ دیواری و مجلد کردن کتاب‌ها، به اوج شکوفایی رسیدند. شاه عباس اول (۱۶۲۹-۱۵۸۷) که خود از دوستداران کار قالیبافی بوده است، تعدادی از یهودیان و ارامنه را به همراه خود به پایتخت جدیدش «اصفهان» برد. یهودیان علاوه بر این، در کار رنگرزی پشم و ابریشم، از مهارت بسیاری برخوردار بودند و در ردیف یکی از مهم‌ترین اصناف در زمینه بافندگی و نساجی به شمار می‌رفتند.

نقش یهودیان در بافت قالی‌های ایران:
carpetدوران شکوفایی تولید و بافت فرش در میان جمعیت‌های یهودی در اوائل قرن نوزدهم میلادی به اوج خود می‌رسد و کار قالی‌بافان یهودی در شهرهای کاشان، اصفهان، کرمان، تبریز و سراب، بیش از هر زمان دیگری چشم‌گیر بوده است. نمونه‌هایی از این فرش‌های بسیار ظریف در موزه‌های مختلف در سراسر دنیا، به یادگار حفظ شده است. به عنوان مثال در موزه Beth Zedek در شهر تورنتو واقع در کانادا، حدود یک دوجین از این آثار برجسته قالیبافی وجود دارد. به ویژه یک نمونه فرش کاشان که بافت آن مربوط به سال ۱۸۵۰ میلادی بوده و شرح حال قوم یهود را در دوران حضرت سلیمان و دوره عهد عتیق به تصویر می‌کشد. این فرش منحصر به فرد، دارای بیش از ۲۰۰۰ گره می‌باشد. فرش دیگری کار قالی‌بافان یهودی شهر کاشان که بافت آن مربوط به حدود ۱۸۹۰ م. می‌باشد و توسط ناصرالدین‌شاه (۱۸۹۶-۱۸۴۸ م.) به قالی‌بافان یهودی سفارش داده شده بود تا به پزشک یهودی‌اش به نام حکیم نورمحمد هدیه دهد. در زمینه اقتصادی با توجه به جایگاه محکم یهودیان در کار تولید، داد و ستد و صادرات فرش در ایران، طبیعی است که یهودیان در این کشور، موقعیت ممتازی در کار تجارت فرش‌های مشرق‌زمین به دست آوردند. George Curzon زمانی درباره یهودیان ایران نوشت که آنان در امر تجارت و داد و ستد شهرت به سزایی دارند. در قرن نوزدهم Anton Felton نیز به نوبه خود می‌نویسد که میزان تولید فرش‌های ایران به حدی بالاست که می‌تواند پاسخگوی نیازهای بازارهای اروپا باشد. یک روزنامه‌نگار انگلیسی موسوم به Mac Lean در سال ۱۹۰۴، نقش یهودیان در زمینه واردات پنبه از منچس‌تر و همچنین جایگاه ویژه آن‌ها در امر تجارت در شهرهای کرمانشاه، همدان و (خرمشهر) را یادآور شده است. شهر کاشان، به دلیل وجود یهودیان، در این شهر از یک تاریخ ویژه و قدیمی برخوردار بوده و این شهر در حقیقت محل اقامت یهودیان رانده شده از اسپانیا در دروان تفتیش عقاید می‌باشد و همان‌گونه که Anton Felton می‌نویسد، بنا بر اسناد تاریخی موجود، شهر کاشان «مرکز فرهنگی یهودیان ایران» بوده است و فرش‌های بافته شده توسط یهودیان در این شهر، خود گواه این امر است. در آن سوی کشور ایران، در خطه آذربایجان نیز فرش‌های معروف بافت شیروان، بادکوبه و قره‌باغ قابل ذکر است. مارتن ژیلبر Martin Gilbert، نویسنده کتاب «اطلس تاریخ یهودا» به ویژه می‌نویسد: جنوب قفقاز، بین ایران و ترکیه، منطقه ممتازی برای قالی‌بافی بوده است. یهودیان و همسایگان مسلمان آن‌ها، فرش‌های بسیار زیبا، با رنگ‌ها و نقش و نگارهای بسیار ظریفی که در نوع خود، از ویژگی‌های خاصی برخوردارند، بافته و عرضه کرده‌اند. Anton Felton تایید می‌کند که یهودیان ساکن مناطق کوهستانی که زبان و گویش محلی آن‌ها یکی از لهجه‌های زبان فارسی است، از خط عبری استفاده می‌کردند.

- Amton Felton «فرش یهودیان ایران» در «تاریخ معاصر ایرانیان یهودی» انتشارات مرکز تاریخ شفاهی یهودیان ایران – ۱۹۹۷ – جلد دوم – صفحه ۱۹.

- Barber E. J. W. «نساجی ماقبل تاریخ» انتشارات Princeton University Press ۱۹۹۱ موسسه Harris «۵۰۰۰ سال نساجی» انتشارات British Museum Press لندن – ۱۹۹۳.

- Anton Felton «فرش یهودیان ایران»

- مراجعه به Alain Chaulli «مطالعات ایران‌شناسی» دانشگاه سوربن پاریس در سال ۲۰۰۲، در باره موسیقی‌دانان یهودی ایرانی در قرن ۱۹ و ۲۰ و تأثیر آن‌ها در حفظ میراث مربوط به موسیقی ایران

- Anton Felton «فرش یهودیان ایران» که در آن به کتاب Dischnitzer M. تاریخ هنر‌ها و صنایع یهودیان» از انتشارات Jonathan David – لندن – ۱۹۴۵، اشاره می‌کند.

- George Curzon کتاب ب «ایران و مسائل مربوط به ایرانیان» لندن – ۱۹۶۱- جلد اول صفحه ۵۱۰

- Martin Gillbert در کتاب The Dent Atlas Of Jewish انتشارات D. J. M.، لندن، ۱۹۹۳- صفحه50

انجمن کلیمیان تهران

منبع :