نواحی و مناطق قالی بافی

مراکز بافندگی خراسان

خراسان یکی از قطب های بسیار مهم قالی بافی ایران است و بافندگی فرش در آن  از اهمیت ویژه ای برخوردار است. شاید میزان این اهمیت را از روی تعداد 140000 بافنده ای که در مراکز متعدد قالی بافی این استان به کار بافندگی مشغولند بتوان درک نمود.

 

قالی بافی خراسان در طول حیات یک هزار و پانصد ساله ی خود در زمان سلطنت شاهرخ میرزا (از سلسله ی تیموریان) یکی از شکوفاترین دوره های تاریخی خود را گذرانیده است. در این زمان شهر هرات پایتخت ایت سلسله ، که شهر نقاشان و مینیاتوریست ها لقب یافته بود ، شهری فعال و متحول در کلیه ی زمینه های هنری از جمله قالی بافی بود.

هنر فرش بافی خراسان بعد از گذشتن از این مرحله شکوفا و همچنین عصر صفویه رو به افول نهاد و بالاخره آخرین نشیب خود را در اواخر سلسه ی قاجار از سر گذرانید.

قالی بافی خراسان نیز حیات مجدد خود را به بازرگانان تبریزی مدیون است چون آنها با تاسیس کارگاه های متعدد قالی بافی و اعزام بافنده های تبریزی به این خطه موجبات رونق این حرفه ی قدیمی را در آنجا فراهم کردند. از آن زمان بود که طرح ها و روش های بافت آذربایجان توسط این افراد که به دلیل علاقه های مذهبی و همچنین انگیزه های شغلی در شهر مقدس مشهد ساکن شده بودند ، در خراسان رواج گرفت.

پشم های مورد نیاز قالی بافان خراسان از گله داری های شمال این استان مانند تربت حیدریه ، تربت جام ، نیشابور ، قوچان و مشهد تامین می شود.

فرش های خراسان با گره های ترکی و همچنین گره های فارسی بافته می شوند. در خراسان برخی از بافنده هایی که با گره فارسی فرش می بافند گره های تقلبی و یا جفتی را برای صرفه جویی در وقت و مصالح به کار می گیرند.

طرح های متداول در قالی بافی خراسان بیشتر در سبک طرح های گلدار شامل طرح های شاه عباسی لچک و ترنج ، شاه عباسی افشان ، سلسله ای (لچک و ترنج طره ای) نقش گلدانی ، بته ای سرتاسری ، تصویری و از همه مهمتر هراتی است. سبک هندسی نیز در قالی بافی خراسان رواج گسترده ای دارد. قالی بافی با این گونه طرح ها تنها توسط بلوچ ها و ترکمن ها صورت می گیرد.

در خراسان بیشتر رنگ های طبیعی را به کار می برند ولی رنگ های آن دامنه ی گسترده ای ندارد و محدود به چند رنگ قرمز ، قرمز مایل به بنفش ، سرمه ای ، خردلی ، فیروزه ای ، بژ و قهوه ای است. در برخی از کارگاه های رنگرزی آن پشم را به مدت بیست و چهار ساعت در آب آهک می خوابانند که اگر به این روش غلط که تا حدودی سبب فساد الیاف می شوند کیفیت نرم پشم های آن و یکنواختی رنگ ها را بیافزاییم تا حدودی به علت تنزل ارزش فرش های خراسان دست یافته ایم و اگر در این میان فعالیت کارگاه های معتبر عمواوغلی ، مخبل باف و خامنه ای ، که فرش های نفیسی را از این استان به مجموعه ی فرش های ایران افزودند ، نبود فرش خراسان در مقام پایین تری قرار می گرفت. در اینجا بی مناسبت نیست که از برخی دیگر کسانی که به قالی بافی این خطه خدمت کرده و غالبا نام آنها را بر حاشیه ی دست بافت هایشان می بینیم یاد کنیم که عبارتند از :

صابر ، شش کلانی ، پورنگی ، حاجی فکور ، قاضی خان ، نایینی ، زرینه ، خدیوی ، طبری ، تمیزکار ، نوغانی ، کافی (در مشهد) ، امینی (در بیرجند) ، دادرسی (در سبزوار)

منبع : افسانه جاویدان فرش ایران

منبع :