نقوش و طرح های فرش

فرش بیجار (قسمت هفتم)

لچک وترنجدر فرهنگ عمید از ترنج به عنوان نوعی از نقش و نگار که از ترکیب گل و برگ و نقوش اسلیمی ساخته می شود و بیشتردر وسط قالی، قالیچه و تذهیب چه در وسط نقش ها قرار می گیرد یاد شده است

(1378،675 و676) در فرشنامه ی ایران ترنج به عنوان نقش قراردادی تعریف شده که درمیان نگاره های قالی جایگاه ویژه ای دارد دردرون ترکیبی از آذینه های شاه عباسی ودراساس با برگ وگل واسلیمی است و در شکل کلی خود چهار گوش،لوزی،بیضی یا گرد است (آذرپاد،1372،116). تاریخ ورود ترنج به قالی به درستی مشخص نیست در این مورد نظریات گوناگونی ارائه شده است برخی از بزرگان چون یساولی(1370، 92) وآذرپاد (1372،364) با مشاهده ی لچک وترنج بر روی جلد کتاب، نظری رامطرح میکنند که این طرح ابتدائا بر روی جلد کتاب ایجاد شده وسپس قالیبافان آن را اقتباس کرده وبرروی فرش بافته اند درمقابل این نظریه آرتورپوپ ایرانشناس شهیرمعتقد است:
(...واین نوع طرح قالی (قالی ترنجی) مانند هرکارهنری ودر خورتوجه ایرانی بس دراز دارد، بسی دورتروفراگیرترازآنچه درپیش درآمد بلا فصل هنر کتاب آرایی بود(پوپ،1387،2637) لچک نیز شکل یک چهارم ترنج است ودر چهارگوشه ی فرش بکاررفته است (آذرپاد1372، 116).علی رغم اینکه تا کنون فرش با نقش ترنج قبل از دوره ی صفوی یافت نشده است ولی به نظرمیرسد ترنج نقشی بسیار قدیمی تروکهن تر باشد که باید ریشه ی آن را درآیین باستانی
و ایران جستجوکرد. یکی از طرحهای بومی بیجار در عصر قاجار انواع لچک وترنج شاه عباسی و کف ساده است درلچک وترنج شاه عباسی ازگل وبرگ ختایی و گل وبرگ شاه عباسی استفاده می شده است رنگ
غالب مورد استفاده ی آن لاکی است در لچک وترنج کف ساده زمینه عاری از نقش بوده و در این صورت دارای رنگ واحد است که غالبا آبی بسیار تیره ویا رنگ موی شتری است وترنج هایی لوزی شکل وآویزهای نوک تیز استفاده وترنج ها دارای گلهای شاه عباسی و گل وبرگهای ختایی یا اسلیمی بوده
است گاهی ترنج ها بسیارپرکاروشلوغ بوده است.آرمن هانگلدینگ دراین باره می نویسد:
(و... دربیجارقالیهایی داشتیم باسبک هندسی شده با ترنج های لوزی شکل ویا شش وجهی با آویزهایی پلکانی،همچنین لوزیها که دارای موضوعات گیاهی استلیزه شده هستند) (هانگلدین،1375،78). سرترنج درفرش بیجاربه لنگرکشتی شبیه بوده است (آذرپاد،1372، 106) حاشیه اینگونه فرشها ، حاشیه ی معروف هراتی است

نویسنده سمیه(سیمین)خسروی دانشجوی ارشد فرش دانشگاه هنر اسلامی تبریز

منبع :