نواحی و مناطق قالی بافی

دست بافته های ترکمن ها

ترکمن ها در اصل از ترکان مغول هستند که از هزاران سال قبل در شرق دریای خزر در ترکمنستان شوروی و نوار شمالی ایران در یورت های آلاچیق مانند خود به گونه ی چادر نشینی زندگی می کنند. ابوالقاضی بهادرخان در کتاب شجره ی ترکمن ها ، سابقه ی تاریخی آنها را به شش هزار سال قبل می رساند. مارکوپولو در شرح سفر افسانه آمیز خود به آسیای شرقی و سرزمین  تاتارها ضمن تعریف از اسب ها و قاطرهای ترکمنی به فرش های ظریف و زیبای این قوم نیز اشاره می کند.

 

ترکمن ها به پنج طایفه ی مهم سالور ، ساریخ ، ارساری ، یموت و تکه تقسیم می شوند که بیشتر در ترکمنستان زندگی می کنند و از این طوایف تنها تیره هایی از یموت ها و تیره هایی از ایل تکه در ایران زندگی می کنند.

قالی بافی در میان آنها مانند کلیه ی عشایر ایرانی از خصایص و عادات همیشگی و تغییر ناپذیر است. آنها قالی را نه بر اساس تفنن و تجمل بلکه بر اساس ضرورت می بافند. ولی شماری از این دست بافت ها به گونه ای ظریف از کار در می آیند و از دار جدا می شوند که اطلاق وسیله ی تجمل بر آنها چندان هم بی مورد به نظر نمی رسد.

یموت های ایرانی در کناره های رودخانه اترک و در دشت وسیع گرگان زندگی می کنند و در فرش بافی استاد و ماهر هستند و آن را با ذوق و رغبت می بافند. به خورجین بافی نیز علاقه دارند بین طایفه های یموت ، بافته های تیره ی آتابای در درجه ی اول اهمیت است و پس از آن نوبت دست بافته های تیره جعفربای می رسد.

تیره ی کوچکی از این طایفه  کوگلان ها هستند که به طور مطلق در ایران زندگی می کنند و تولیدات اندکی دارند و بیشتر در کار خورجین بافی هستند.

تیره هایی از ایل تکه که بعد از انقلاب اکتبر از روسیه شوروی به ایران آمده اند ، بین بجنورد و مرزهای روسیه ی سابق در تردد هستند. افراد این ایل بهترین فرش های ترکمنی را می بافند. فرش های آنها دو پوده بوده و با گره ترکی بافته می شوند. گاهی تارها را و به ندرت الیاف فرش را از جنس ابریشم انتخاب می کنند. آنها به گونه ای سنتی دست بافت های مرغوب خود را به فروش می رسانند و به عنوان جهیزیه ی دختران خود نگه می دارند. فرش های ترکمنی ایرانی متراکم تر و کوبیده تر از فرش های روسی است. هر دو نوع این فرش ها بر خلاف فرش های همزاد پاکستانی خود – که به بخارا معروف بوده و بیشتر در کیفیتی نازل و در مقیاس انبوه در بازار های فرش اروپایی یافت می شوند بسیار مشهور بوده و مشتاقان فراوانی دارند. فرش های ترکمنی بر روی دستگاه های افقی بافته می شوند.

از طرح های معروف این ایلات یکی طرح ترکمنی قاشقی است (وجه تسمیه ی قاشقی این است که در متن این طرح شکل هایی مانند دسته های منبت کاری شده ی قاشق های دوغ خوری ایلیاتی دیده می شوند) و دیگری طرح ترکمن آخال (بخارا) و یا طرح چشم غزال ترکمن (بسیار پهلویی هایی که در متن فرش بافته شده اند و به چشم آهو شباهت دارند) و همچنین طرح چهار فصل که مخصوص بافنده های ایل تکه است و از مشخصات آن این است که در زمینه ی فرش با خاج کوچکی که در وسط آن طراحی شده به چهار قسمت تقسیم می شود. به صورت معمول در بالا و پایین فرش های ترکمنی و بعد از حاشیه قسمت های اضافی بافته می شوند که به نام شانه معروف اند و این کاری است که در دیگر مراکز فرش بافی ایران تقریبا متداول نیست. در گذشته بیشتر پشم های ترکمن صحرا با رنگ های طبیعی رنگ می شدند ولی امروزه تا حدودی رنگ های شیمیایی را نیز به کار می برند. رنگ های دلخواه آنها قرمز لاکی ، آبی سرمه ای ، سبز پر رنگ ، سفید و بژ هستند. اندازه های فرش های ترکمنی از یک متر تا حدود 12 متر مربع متغیر است.

منبع : افسانه جاویدان فرش ایران

منبع :