نقوش و طرح های فرش

قالی افشان شاه عباسی گلابتون دار

بدون شک عصر صفویه دوران شکوفایی هنر قالی بافی ایران به شمار می‌آید. کیفیت عالی در تکنیک‌های بافت، تکامل چشمگیر طراحی و تبدیل طرحهای شکسته هندسی به طرح‌های تکامل یافته اسلیمی، گل وگیاه، درخت، پرندگان، انسان، جانوران و جز آن از تحولات مهم قالی بافی این دوره به شمار می‌رود.

راه یافتن قالی‌های ایرانی به ویژه قالی‌های بافته شده در کارگاه‌های سلطنتی که از کیفیت بالایی برخوردار بودند به دربارهای اروپایی سبب شهرت جهانی قالی ایرانی شد. درکلیه منابعی که مورد هنر اسلامی به نگارش در آمده بدون استثناء همه آن‌ها اوج هنر قالی بافی ایران را دوران صفویه می‌دانند. ارنست کونل در کتاب «هنر اسلامی» می‌گوید:«قرن شانزدهم میلادی عصر کلاسیک صنایع فرش بافی ایران است چه در آن زمان در کارگاه‌های دولتی با استعداد‌ترین هنرمندان از لحاظ ظرافت طرح و فضای رنگ و دقت در بافت، به آنچنان تکاملی دست یافتند که نظیرش را در این صنعت هرگز در هیچ کجای دیگر نمی‌توان یافت».
بنا به گفته سیاحان فرانسوی، شاردن و تاورنیه، همچنین رابرت شرلی انگلیسی، شاه عباس مبادرت به بر پایی کارگاه‌های بافت فرش در شهرهای مهم ایران از جمله اصفهان، کاشان، تبریز، مشهد وجزآن کرده بود. قالی افشان شاه عباسی گلابتون دار از جمله قالی‌های این دوره می‌باشد که در موزة آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.
سیسل ادواردز در مورد این قالی چنین آورده است: «... یک تخته قالی نفیس قرن شانزدهم متعلق به آستان قدس رضوی که گفته می‌شود در شهر مشهد بافته شده است پس از تحقیق از خزانه دار آستانه دربارة صحت این مطلب و اینکه آیا مدارک مستندی که مؤید این فرضیه باشد وجود دارد و یا نه؟ وی اظهار داشت فهرستی در اختیار آستان قدس رضوی است که در حدود بیست و پنج سال قبل تهیه گردیده و در آن ذکر شده است که قالی مزبور به دستور شاه عباس در شهر مشهد برای آستانه تهیه گردیده است. وی افزود این اظهارات متکی به روایات و احادیث است و کار‌شناسان نیز آن را تأیید کرده‌اند».
شاه عباس صفوی در هر شهری که کارگاه قالی بافی دایر می‌کرد دستور می‌داد بنا بر خصوصیات بومى قالی بافته شود. این قالی نیز تمام خصوصیات فرش مشهد از جمله رنگ بندی (زمینه قرمز و حاشیه سورمه‌ای)، استفاده از حاشیه هراتی با طرح افشان وجزآن را داراست.

تصویر یک- نمای کلی از قالی افشان شاه عباسی گلابتون دار

طرح: افشان
محل بافت: مشهد
دوره/ تاریخ بافت: صفویه/ اواخر قرن ۱۰ شمسی
تولید کننده: کارگاه شاه عباس صفوی
اهدا کننده: احتمالاً شاه عباس صفوی
نوع گره: نا‌متقارن (فارسی)
رجشمار: ۴۸ گره در ۶. ۵ سانتی متر
ابعاد: ۵۵۵×۳۵۵
جنس تار: ابریشم
جنس پود: پنبه، گلابتون نقره
جنس پرز: پشم

توصیف اثر

طرح و نقش
طرح این قالی بیست متری افشان می‌باشد که با نقوش زیبای ختایی و گلهای درشت شاه عباسی بصورت صوف باف، بافته شده است.
متن
طرح متن قالی به نام افشان گل درشت شهرت دارد و نکته جالب توجه آن حرکت شاخه ختایی اصلی است. این شاخه از گل برگی (پنجه گربه‌ای) که در مرکز قالی به رنگ زرد کار شده بیرون آمده است و در دو جهت مخالف به سمت پایین و بالای قالی حرکت می‌کند.
همچنین اسلیمی‌های ابری زیبایی با تزئینات گل‌های کوچک، برگ‌ها و غنچه‌ها در لابه لای نقوش دیگر به حرکت در آمده و فضاهای خالی را پر کرده است.
علیرغم اینکه طرح قالی به صورت یک دوم اجرا شده، رنگ بندی در دو قسمت (سمت چپ و راست فرش) با یکدیگر متفاوت است. این نکته را می‌توان با مقایسه گل‌های دو سمت قالی به خوبی مشاهده کرد.

تصویر دو- تفاوت رنگ بندی در دو طرف متن قالی (راست و چپ)

حاشیه
این قالی دارای هفت حاشیه است. یک حاشیه اصلی (حاشیه پهن میانی)، دو حاشیه کوچک و چهار زنجیره که هر کدام، تزیینات به خصوصی را دارند.

حاشیه اصلی

تصویر سه- حاشیه اصلی قالی

رنگ زمینه حاشیه اصلی سورمه‌ای است که در بعضی از قسمت‌ها در اثر عوامل مختلف دچار تغییر شده است. طرح این حاشیه به سبک هراتی و بصورت واگیره‌ای طراحی شده است، به این صورت که دو واگیره در عرض و سه واگیره در طول قالی بکار رفته است. واگیره‌های این حاشیه از نظر فرم کلی شبیه به یکدیگر می‌باشند، ولی در جزئیات تفاوت‌های بسیاری با هم دارند که با کمی دقت به خوبی قابل مشاهده است.
شکل واگیره حاشیه اصلی به این شکل است که در یک طرف این واگیره گل شاه عباسی با برگ کنگره‌ای دیده می‌شود که در قاب مرکزى‌اش (آیینه گل که سفید رنگ است) یک گل شاه عباسی شش پر قرار گرفته است. لا به لای برگ‌های کنگره‌ای این گل شاه عباسی برای ایجاد تنوع، هنرمند طراح از گل‌های گرد چهار پر استفاده کرده است. در سمت مخالف این گل نیز یک گل شاه عباسی برگی دیده می‌شود که جهت آن به سمت داخل قالی است. بین این دو گل بزرگ که در دو جهت مخالف طراحی و رسم شده، گل دیگری است که به صورت مایل بر روی شاخه ختایی قطوری قرار گرفته است. این شاخه ختایی مجموع این گل‌ها را به هم متصل کرده و رنگ آن سفید است. در انتهای شاخه ختایی برگ‌های کنگره‌ای بزرگی دیده می‌شود که در مشهد اصطلاحاً به آن‌ها «شعله» می‌گویند.
هنرمند طراح برای پر کردن فضای بین این گل‌ها از شاخه ظریف تری به رنگ صورتی استفاده کرده است که روی آن انواع نقوش گل، برگ و غنچه دیده می‌شود که هم تنوع رنگ در حاشیه ایجاد کرده و هم فضاهای خالی را پر کرده است.
حرکت‌های آزادانه اسلیمی‌های ابری (ماری) در بین این عناصرنیز، بر زیبایی و لطافت طرح افزوده است.

حاشیه کوچک
در دو طرف حاشیه اصلی دو حاشیه کوچک قرار دارد که طرح آن‌ها با یکدیگر متفاوت است. حاشیه کوچک بیرونی با رنگ زمینه زرد اسپرکی و طرح واگیره‌ای از دو گل شاه عباسی برگی (پنجه گربه‌ای) که با شاخه ختایی به یکدیگر متصل شده‌اند، نقش بسته است. روی این شاخه‌های ختایی، غنچه‌های زیبایی با رنگ روشن تزئین شده است.

تصویر چهار- حاشیه کوچک بیرونی


حاشیه کوچک درونی نیز دارای رنگ زمینه نقره‌ای (گلابتون نقره) و طرح آن تکرار واگیره‌ای است که در آن نقش دو گل شاه عباسی شش پر که یکی به رنگ صورتی و دیگری به رنگ سبز روشن است دیده می‌شود. بین این دو گل، برروی شاخهٔ ختایی یک گل گرد سفید نیز مشاهده می‌شود.

تصویر پنج- حاشیه کوچک درونی


زنجیره
این قالی چهار زنجیره دارد که خارجی‌ترین زنجیره دارای طرح ۷و۸ است که به رنگ لاکی و سفید طراحی شده است. دومین زنجیره با‌‌ همان طرح زنجیره اول بصورت مداخل طراحی شده است. سومین زنجیره با طرحی شبیه هشتی که افقی طراحی شده، به رنگ زرد و قرمز لاکی طراحی شده است و در ‌‌نهایت داخلیترین زنجیره بدون نقش و بصورت ساده به رنگ سبز کار شده است.


تصویر شش- زنجیره اول و دوم


تصویر هفت- زنجیره سوم


تصویر هشت- زنجیره چهارم (زنجیره داخلی)


بافت
این قالی نفیس در مشهد و به احتمال زیاد در کارکاه سلطنتی شاه عباس بافته شده است. این قالی با رجشمار ۴۸ گره فارسی در ۶. ۵ سانتی متر به شیوه لول باف و بصورت برجسته یا به عبارتی صوف باف بافته شده است.
شیوه پود گذاری این قالی به این صورت است که بعد از هر رج بافت، سه پود از لابلای تار‌ها عبور داده شده است.
در قسمت پایین قالی و قبل از شروع بافت، حدود دو سانتی متر گلیم بافی تزئینی، با طرح و رنگ‌های زیبایی دیده می‌شود.


تصویر نه- نمایی از گلیم بافی پایین قالی

نکته بسیار مهم در مورد این قالی، زربفت بودن آن است به این صورت که از نخ گلابتون نقره در بافت قسمت‌هایی از ساقه‌ها، برگ‌ها، اسلیمی‌ها و گل‌ها، بصورت گلیم باف استفاده شده است.

تصویر ده- گلابتون نقره در قسمت‌هایی ازقالی


نحوه بافت قالی زربفت

قالی‌های زربفت، قالی‌هایی گل برجسته هستند که قسمت‌های غیر برجسته آن‌ها گلیم باف است که در این قسمت‌ها، نخ سیم تاب (نقره تاب) به موازات پود از میان نخ‌های تار عبور می‌کند و این نخ‌های سیم تاب از روی قالی به خوبی دیده می‌شوند.


تصویر یازده- چگونگی بافت قالی زربفت

بافت این قالی‌ها به این صورت بوده که ابتدا گره‌های مربوط به قسمت‌های پرزدار بافته می‌شده و سپس نخ سیم تاب را چندین بار از میان نخ‌های تار عبور می‌دادند. در مرحله بعد سرتاسر عرض قالی پودکشی می‌شده و بعد شانه می‌زدند. تعداد رفت و برگشت نخ سیم تاب در هر رج، به ضخامت نخ سیم تاب و پرز قالی بستگی داشته است که در بیشتر فرش‌های زربفت بین ۳ تا ۵ نخ سیم تاب در هر ردیف ازگره (رج) وجود دارد.
این گونه قالی‌ها در اواخر قرن دهم شمسی (دوره صفوی)، به تعداد زیادی بافته شد که تا کنون نزدیک به چهارصد تخته از آن‌ها شناسایی شده است. بیشتر این قالی‌ها توسط تجار یا سیاحان اروپایی به اروپا وارد شده‌اند. این فرش‌ها منحصرا برای دربار صفوی تولید می‌شد و دربار بخشی از آن‌ها را جهت فروش به بازارعرضه می‌کرد.
منابع و ماخذ:
۱. حاجی‌زاده، محمد امین (۱۳۸۷). «بررسی تحولات نقش فرش مشهد در یکصد سال اخیر». دانشگاه هنر، دانشکده: پردیس باغ ملی، پایان نامه ارشد.
۲. کمدلو، حسین (۱۳۸۷). «قالیچه افشان شاه عباسی». آیینه خیال، ش۹، مرداد و شهریور.
۳. ملول، غلامعلی (۱۳۸۴). «بهارستان دریچه‌ای به قالی ایران». تهران: زرین و سیمین. ص۴۴.
۴. قالی افشان شاه عباسی گلابتون دار. شناسنامه قالی. موجود در بایگانی موزه فرش آستان قدس رضوی.
۵. ادوارز، سیسیل. «قالی ایران». ترجمه مهین دخت صبا، تهران، یساولی، ۱۳۶۸
۶. کونل، ارنست. «هنر اسلامی». ترجمه هوشنگ طاهری، تهران، ابن سینا، ۱۳۴۷
۷. منشی، اسکندربیک. «تاریخ عالم آرای عباسی» (جلد ۱ و ۲ و ۳)، تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب،1377

مجله دانشورز ویژه نامه موزه تخصصی فرش

نویسنده: سید حسن احمدی

منبع :