نواحی و مناطق قالی بافی

فرش نایین (قسمت دوم)

طرح و نقشه : اصلی ترین طرح های مورد استفاده در فرش نایین طرح های شناخته شده یی نظیر شاه عبّاسی ، لچک ترنج با استفاده از ترکیبات اسلیمی ، ختایی و به طور کلّی نقوشی است که با سنّتی ترین طرح های ایرانی بستگی دارد.

 

استفاده ی مناسب از طرح های سنّتی همراه با رنگ آمیزی خاص فرش های نایین ، هویّتی خاص و جهانی برای این فرش تامین کرده است . از نقوش سنّتی دیگری که از آنها استفاده هایی هنرمندانه در فرش نایین شده است می توان به نقش گنبد (سقفی) ، حاج خانمی ، درختی ، قابی ، محرابی ، محّرمات ، افشان ، لچک ترنج ، کتیبه یی و تاریخی اشاره کرد.

با آن که کوچکی شهر و محدودیّت و سابقه ی اندک تولید ، مانع از آن است که از طرّاحی گسترده و طرّاحان صاحب نام و متعدد نظیر آنچه در اصفهان و تبریز دیده می شود سراغ بگیریم ، باید اذعان کنیم که تولید کنندگان و طرّاحان فرش نایین ، زیباترین و دلپذیرترین موارد استفاده و بازسازی طرح های رایج در مناطق قالی بافی دیگر را بر فرش خویش نشان داده اند. با این وصف برخی زمزمه های سال های اخیر ، دایر بر یکنواخت بودن فرش های نایین ، تولید کنندگان این فرش را بر آن داشت که به ایجاد برخی نوآوری ها و استفاده از نقوش متنوّع دست بزنند ، که از جمله ی آنها ، علاوه بر استفاده ی بیشتر از نقوش سنتّی ، بافت فرش های کناره ، دایره ، شش گوش ، و هشت گوش است. در غالب این طرح ها ، ظرافت و پر کاری قلم طرّاحان نایینی است.

رنگرزی : فرش نایینی از درخشان ترین مظاهر کاربرد رنگ های طبیعی و سنتّی است و سهم بزرگی از شهرت خویش را مدیون این کیفیّت است. با وجود این ، باید اذعان کنیم که این فرش نیز ، به دلایلی که دستاویز بسیاری از رنگرزان ناگزیر یا بی اطلاع است ، در کارگاه ها و پاتیل های رنگرزی خویش را بر روی انواع رنگ های شناخته و ناشناخته ی صنعتی گشوده است.

شیوه ی رنگرزی با رنگ های طیبعی و سنتّی با جزیی اختلاف ، مشابه سایر مراکز قالی بافی است ، که رنگرزی های سنتّی دارند و با وجود برخی رنگ های شیمیایی که به صورت کمکی مصرف می شود ، هنور رنگ های طبیعی در منطقه غالب است. تعداد رنگ های مورد مصرف در فرش 11 رنگ اصلی و 4 رنگ فرعی ، به شرح زیر است :

رنگ های اصلی : کرم یا نخودی ، خاکی باز ، خاکی سیر ، قهوه ایی ، عنّایی ، نیلی ، نیلی (سرمه ایی) ، لاجوردی ، آبی سیر ، آبی باز (آسمانی) ، لاکی ، فیلی (موشی)

رنگ های فرعی : یشمی ، ماشی ، سبز ، مسی (صورتی)

موّاد اصلی طبیعی برای به دست آوردن رنگ ، پوست انار ، پوست گردو ، روناس ، اسپرک ، برگ مو ، و قرمزدانه است و معمولا رنگ نیل که صنعتی است برای رنگ های آبی و لاجوردی مصرف می شود. برای رنگ زرد از اسپرک و برای رنگ های سبر از اسپرک و نیل استفاده می شود. رنگ فیلی از پوست اناز به دست می آید و رنگ نارنجی از ترکیب اسپرک با روناس حاصل می شود .

رنگ قرمزدانه در گدشته کاربرد بسیار زیادی در فرش نایین داشته است و اکنون نیز تا حدودی ، از آن به علت شهرتی که داشته استفاده می کنند. ماده ی کمکی در رنگرزی خامه های فرش ، اسید استیک است (در گذشته از پوست لیمو ، لیمو عمانی ، و قره قوروت استفاده می شده است). زاج سفید برای دندانه به کار می رود. به علت گرانی و کمبود قرمزدانه ، استفاده از رنگ های شیمیایی به صورت کمکی یا اصلی ، برای به دست آوردن رنگ لاکی رایج شده است ، و دور از منطق نمی نماید که این زمان گرایش رنگ هایی شفّاف و یاقوتی حاصل از قرمزدانه ی استفاده شده در فرش های گذشته نایین را به طرف قرمز قهوه ایی ، ناشی از این امر بدانیم.

منبع : کتاب فرش نایین

 

منبع :