نقوش و طرح های فرش

هفت شهر عشق

قالی هفت شهر عشق یکی از نفایس موزه فرش آستان قدس رضوی بشمار می رود. طرح این قالی محرابی تصویری است که به دلیل وجود نقش هفت بنای مقدس شیعیان در متن قالی، به هفت شهر عشق شهرت یافته است.


به اعتقاد اکثر کارشناسان هفت شهر عشق نفیس ترین قالی بافته شده در دوره معاصر است. این قالی در سال 1353 در اصفهان و در کارگاه یدالله صفدر زاده حقیقی فرزند ارشد مرحوم مهدی صفدر زاده حقیقی خلق گردید. برای تولید این قالی مدت 6 سال زمان صرف شده که پس از اتمام بافت، توسط یدالله صفدرزاده حقیقی و به نام پدر مرحومشان به موزه فرش آستان قدس رضوی وقف گردید.

شماره یک- نمای کلی قالی هفت شهر عشق

طرح: تلفیقی (محرابی تصویری)
محل بافت: اصفهان
تاریخ بافت: 1353 هجری شمسی
تولید کننده: یدالله صفدر زاده حقیقی
واقف: مهدی صفدرزاده حقیقی
نوع گره: نا متقارن(فارسی)
رجشمار: 75 گره در 6.5 سانتی متر
ابعاد: 460×370 سانتی متر
جنس تار: ابریشم
جنس پود: پنبه
جنس پرز: پشم و ابریشم

توصیف اثر
1. طرح و نقش
طرح کلی این فرش، تلفیقی از طرح محرابی و تصویری است که طراحی آن بر عهده استاد محمود فرشچیان و استادان جعفر رشتیان و نوروز حفیظی بوده است. رنگ و نقطه کردن طرح قالی روی کاغذ شطرنجی نیز بر عهده شادمان مویدی بوده است.
• متن
متن قالی با رنگ زمینه ی سرمه ای داراي طرح محرابي است. در طاق محراب دو ملك مشاهده می شود که با یک دست قرآن را گشوده اند و با دست ديگرشان در حال اشاره به اسم جلاله(الله)می باشند.

تصویر دو- طاق محراب قالی


در مركز محراب هفت شمسه دوازده پر نقش شده است که درون هریک از آنها یک بنای مذهبی شیعیان آورده شده است. شهر های رسم شده درون هر کدام از شمسه ها بشرح زیر است:
1- مکه 2-مدینه 3- نجف (حرم مطهر امام علی(ع)) 4- کربلا (حرم مطهر امام حسین(ع)) 5-کاظمین(حرم امام موسی كاظم(ع)و امام جواد(ع)) 6-مشهد(بارگاه مطهر امام رضا(ع)) 7-سامرا(حرم مطهر امام هادی(ع) و امام حسن عسگری(ع))

 

تصویر سه- فرشتگان در حال حمل سبد های گل در حال نواختن شیپور تصویر چهار- پرواز فرشتگان در اطراف حرم امام حسین (ع)

در سراسر متن قالی و دورتادور شهرها فرشتگان و ملائك الهی در رنگ های الوان و در حالت های پرواز ترسیم شده اند که در دستان خود سبدها و دسته هایی از گل های گوناگون و رنگارنگ دارند و یا ظرفی از نور را حمل کرده و در حال نواختن شیپورند.

فضای بین فرشتگان در سراسر متن قالی، با فرشتگان کوچک تر و اسلیمی های ابری(چینی) پر شده که به دلیل استفاده از رنگ های سرد، هماهنگی بسیار خوبی با متن سورمه ای قالی پیدا کرده است.
در پایین متن قالی تعدادی از آثار تاریخی و مذهبی ایران در فضای سبز و خرم ترسیم شده که برخی از آنها عبارتند از: مقبره حافظ، سعدی، فردوسی، مسجد جامع یزد، مسجد امام اصفهان، مسجد شیخ لطف الله اصفهان، حرم حضرت معصومه(س)، شاهچراغ شیراز و ...

تصویر پنج- تعدادی از آثار تاریخی و مذهبی در پایین متن قالی


فضای لچکی شکل طرفین بالای طرح محراب که زمینه آن به رنگ مسی روشن می باشد دارای تزئینات بسیار زیبایی از گردش اسلیمی است. در این فضا هنرمند به جای استفاده از انواع چنگ های اسلیمی( گلدار، فیلی، دهن اژدری و ...)، نوع جدیدی از چنگ اسلیمی با همان اصول طراحی سنتی، بکار برده است. این چنگ ها به صورت فرشته با برگ های ختایی طراحی شده که بال های خود را در حالت های مختلف گشوده اند. وسط لچک ها از اتصال بال های فرشتگان، قاب اسلیمی ساخته شده که در مرکز این قاب ها، اسلیمی ابری زیبایی قرار دارد و از داخل آن شاخه ختایی خارج شده و در طول و عرض لچک به شکل زیبایی به گردش در آمده است.

تصویر شش- فضای لچکی بالای محراب- چنگ های اسلیمی که به شکل فرشته طراحی شده اند.


روی این شاخه ها، گل های ساده و گرد به همراه غنچه هایی از همان جنس قرار دارند که زیبایی متن لچک را دو چندان کرده است. تزئینات ظریف ختایی فوق در پایه های لچک نیز به کار رفته است. در قسمت های پایین لچک در بین شاخه های ختایی ابر چینی نیز مشاهده می شود. در مرکز طاق(بالای قالی) جایی که دو لچک به هم دیگر متصل می شوند کلمه الله به رنگ طلایی و به خط ثلث نوشته شده است.
بر بالای طاق لچک در پیشانی قالی، کتیبه ای زیبا به خط ثلث آيات 5 تا 9 سوره دهر«انسان» كه در توصيف بهشت و بندگان مخلص و نيكوكار خداوند آمده است بر روی زمینه آبی تیره و به رنگ زرد نخودی اجرا شده است.
• حاشیه
این قالی علاوه بر لور، دارای یک حاشیه اصلی و دو حاشیه کوچک و سه زنجیره می باشد.
حاشیه اصلی

 

تصویر هفت- واگیره ی اصلی حاشیه بزرگ


حاشیه اصلی این قالی بصورت خاص و زیبا طراحی شده است. طرح این حاشیه بصورت واگیره ای و در هر واگیره، شمسه ای به صورت گل هشت پر طرح شده که در اطراف هر پر، فرشتگانی این شمسه را بوسیله بالهای نگه داشته اند. فرشتگان بر سر خود تاجی شبیه تاج شاهان دارند و بدنشان با برگ های ختایی تزئین و ترسیم شده است. فضای بین دو واگیره(شمسه ها) بوسیله گل های شاه عباسی ساده و زیبایی تزئین شده است.
درون هر کدام از این شمسه ها عباراتی به خط نستعلیق، ثلث و کوفی به ترتیب زیر نوشته شده است:
کتیبه های حاشیه عرضی پایین از راست به چپ:
در این حاشیه 9 شمسه مشاهده می شود که درون آن عبارات زیر با خط نستعلیق به رنگ سبز تیره برروی زمینه سبز روشن نوشته شده است:
1- با نام جانفزای شهنشاه ارض طوس/ هر صبحدم می زنند ملائک به عرض کوس
2- هر بامداد گنبد شمس الشموس را/ ذرات آفتاب زجان می زنند بوس
3- زرینه گنبدی که نظیرش نبود و نیست/ در زیر هفت گنبد این چراغ آبنوس
4- اول نهند بخاک رضا سرشت سپهر/ وانگه به تخت طلایی کند خوش جلوس
5- در ............................................ی/ این فرش از اصفهان شده تقدیم شاه طوس
6- هر کس زیارت شه طوسش نشد نصیب/ یک عمر جای دارد می خورد فسوس
7- قبر امام هشتم سلطان دین رضا/ حافظ چه خوش سرود که زجان و دل ببوس
8- شاها تویی که هیچ جا نرفته اند/ نا امید درگهت مسیحی و بودایی و مجوس
9- جز درس مهر احمد و آلش طلائیا/ دیگر مرا ز بر نبود درسی از دروس

کتیبه های حاشیه عرضی بالای قالی:

 

تصویر هشت- کتیبه حاشیه عرضی بالای قالی با متن اسامی پنج تن


در حاشیه عرضی بالای قالی همانند حاشیه عرضی پایین قالی نه شمسه به چشم می خورد که درون آن به رنگ طلایی نام الله و نام های محمد، علی، حسن به رنگ سبز تیره، نام فاطمه به رنگ سبز روشن و نام حسین به رنگ قرمز با دور گیری طلایی انجام شده است. این نام ها به خط ثلث در هر نه شمسه در کنار هم نوشته و بافته شده اند.
کتیبه های حاشیه طولی سمت راست و چپ قالی:

تصویر نه- کتیبه حاشیه طولی قالی با متن: محمد و علی


در هر طرف قالی یازده شمسه(مجموع آن ها 22عدد) طرح و بافته شده است. در این شمسه ها کلمه محمد و علی به خط کوفی معقلی و به رنگ تیره چهار بار تکرار شده است.

حاشیه فرعی( حاشیه کوچک)

تصویر ده- تصویری از حاشیه کوچک قالی


متن این حاشیه به رنگ زرد نخودی بوده و گردش شاخه اسلیمی به صورت واگیره متن آن را تزئین کرده است. گردش اسلیمی ضخیم و زیبایی به رنگ آبی روشن همچنین شاخه اسلیمی نازک تر به رنگ قهوه ای در لابلای اسلیمی اول گردش کرده و فضای خالی را به زیبایی تزیین کرده است.

زنجیره

تصویر یازده- تصویر زنجیره قالی


نقش زنجیره ساده و زیبا طراحی شده و متن آن آبی روشن می باشد و در هر واگیره فرشته ای کوچک با برگ های ختایی طرح شده که بال های خود را گشوده و در حال پرواز است.
فرشته ها یک در میان به صورت تیره و روشن رنگ بندی شده اند. در فاصله بین هر فرشته نیم گلی گرد و ظریف که به وسیله شاخه ای ظریف به گل بالای سر فرشته متصل گشته، طراحی شده است.

لور

تصویر دوازده- تصویر لور فرش

لور و ساده بافی در این قالی به رنگ قهوه ای روشن و طرح دار بافته شده است. لور قالی با چرخش چند بند اسلیمی تزئین شده است. به علاوه کتیبه ای به این شرح: «به نام نامی اعلیحضرت ولی عصر حجه ابن الحسن عجل الله فرجه و به امید ظهور دولت حق و گسترش اسلام در سراسر جهان این فرش در اصفهان بافته و به آستان ملائک پاسبان امام هشتم شیعیان تقدیم گردید ذی القعده 1394 هجری قمری» درقسمت لور بالای عرض قالی به خط ثلث نوشته شده است.
2. بافت
بافت این فرش بر عهده خانم عفت بالامجان و زیر نظر یدالله صفدرزاده حقیقی انجام شده است. این قالی دارای تار ابریشم و پود پنبه و پرز پشم و ابریشم می باشد. گره آن نا متقارن( فارسی) و با رجشمار 75 گره در 6.5 سانتی متر به شیوه لول بافته شده است. شیوه پودگذاری در بافت این قالی نیز به صورت دو پود( پود ضخیم و پود نازک) بعد از هر رج بافت می باشد و همچنین نوع پیچیدن شیرازه بصورت متصل می باشد.
در پایین فرش قبل از شروع ساده بافی، در قسمت گلیم بافی پرچم ایران بافته شده است.در این قسمت کتیبه ای به خط نستعلیق به رنگ سیاه که در آن علت و نام عواملی و افرادی که در خلق این قالی نقش داشته اند در قالب شعر آورده است.

تصویر سیزده- کتیبه روی گلیم بافی پایین قالی


متن این کتیبه بشرح زیر است:

این فرش ز آستانه سلطان دین بود
شاهنشهی که پایه عرش برین بود

شاهی که هست قبله هشتم به ارض طوس
شاهی که حکمران سما و زمین بود

مرحوم حاج مهدی استاد کرده وقف
تا فرش آستان امام مبین بود

فرزند او که زاده صفدر یدالله است
دارد لقب حقیقی و مردی امین بود

تقدیم آستان امام رضا کرد از خلوص
این فرش را که بوسه گه زایرین بود

محمود آنکه فرشچیان است شهرتش
کرده است رهبری که بر او آفرین بود

طرحش ز جعفر رشتیان
استاد کاملی که چو نقاش چین بود

بالامجان که بافته این فرش را زنی است
کانگشتری عفت و دین را نگین بود

چون شادمان مویدی از پنجه ظریف
بر نقش این بدیع هنر نقطه چین بود

انصاری حبیب کشیده چله اش را
در تار و پود آن هم حبل المتین بود

این فرش به پای ز اصرار دائمی
اصغر که حج اکبر هم چنین بود

تاریخ آن سرود(طلائی) به مصرئی
این فرش ز آستان سلطان دین بود

در ابتدا این کتیبه، جمله (نقاش هفت شهر عشق نوروز حفیظی) و در انتهای این کتیبه جمله (برنده مصالح رسول تنباکویی) با خط کوچکتر و جدا از کتیبه اصلی نوشته شده است.

منابع و ماخذ:
1- کمندلو، حسین (1388)." بررسی قالی هفت شهر عشق". نگره، سال ،ش 12.
2- قالی هفت شهر عشق . شناسنامه قالی . موجود در بایگانی موزه فرش آستان قدس رضوی
3- صوراسرافیل، شیرین." فرش ایران". فرهنگسرا.1366

نویسنده : سید حسن احمدی

منبع :