نواحی و مناطق قالی بافی

فرش نایین (قسمت چهارم)

مفهوم هنر در فرش ایران : باید بپذیریم که فرش ایران ، به دلیل شکل و شرایط خاصّ تولید ، از مفهوم هنری ، یعنی آنچه با قصد و نیتّی هنرمندانه و با ویژگی های خاصّی بافته شود ، که بیشتر به دلیل نیازهای مادّی انسانی شکل گرفته ، کم تر جایی داشته است . بدیهی است این نظر به معنای نفی ارزش های فرش چه به صورت هنری کاربردی و تزیینی و چه به صورت هنر مطلق نیست بلکه به این مفهوم است که آن ارزش هنری و فرهنگی که امروز بر شهرت این پدیده استثنایی سایه افکنده ، بیش از هر چیز مدیون تلاش و خلاقیّت انسان های بوده است که گاه از حیطه ی مفاهیم و قرادادهای هنری بسیار دور بوده اند.

 

به تلقّی بازارهای هنر از فرش توجه کنیم : این زمان در ایران ، فرش هایی با ظرافت 160 گره و (بالاتر آن طور که ادعّا می شود) بر روی کره و کوزه ، فرش روی فرش، فرش برجسته ،شش گوش ، چهار گوش ، دایره ، دورو و فرش هایی با طرح های پر کار و عارفانه و عاشقانه بر اساس انواع پوستر ها تابلوها بافته می شود که می توان آنها را کارهایی با قصد و نیّت هنری تلقّی کرد ، و حتّی بسیاری از نقوش و طرح های پر کار از قلم نقّاشان برجسته به فرشهایی با ظرافت و دقّت بسیار ، ابعادی بخشیده اند که جز به لفظ ((هنری)) نامیده نمی شوند. همه ی این تجربیّات برای نشان دادن دامنه ی کاربرد و تنوّع پدیده ی استثنایی فرش ، بسیار جالب است ، ولی می دانیم که اغلب فرش های ایرانی چنین نیست ، و هیچ یک از تولید کنندگان و فرش بافان گمنام و کم ادّعا نیز ، در طول حیات این حرفه ، چنین نیّتی نداشته اند ، زیرا که فرش در ایران کالایی صرفاٌ اقتصادی بوده است که تبلور خصوصیّاتی عمیقاٌ اصیل و فرهنگی ، به آن ماهیّنی هنری بخشیده است.

فرش ایران کالایی است که با تکنیکی ساده و ابتدایی و با استفاده از رنگ ها و موادّ حاصل از طبیعت شکل گرفته ، خصلت های بومی ، قومی ، منطقه یی ، اجتماعی و تاریخی از طریق انسان (بافنده) آن را ، اگر نه به هنری ناب ، بلکه به پدیده یی آن چنان بی همنا تبدیل کرده که گویا از ناثیر زمان و کهنگی به دور است. برای آنان که دوستدار فرش ایرانند ، زایش مکرّر گل های اناری بر سافه های همواره گردنده ی اسلیمی ، زایش مکرّر زندگی است که گرمای حیات و جاودانگی را بر گستره یی از رنگ های اثیری و جادویی به درون خانه می کشاند. فرش ، تجسّم زوال ناپذیری و بی مرگی و تحقّق رویاهای از دست رفته یی است که یاد زندگی آرام در گذشته های دور و بیرون از زمان را دارد.

شگفت نیست که فرش به عنوان کالایی استثنایی ، حتّی در زمان کهنگی و انحطاط نیز ، کاربرد مادّی و معنوی خویش را از دست نمی نهد، و این امر امکان پذیر نیست جز از طریق انتقال غنی ترین غرایز و احساسات و اندوخته های ذهنی و هویّتی انسان بافنده به فرش . با این تعبیر می توان دریافت که چگونه مفاهیم متداول عرفی ، یا قراردادهای هنر ، در برابر چنین پدیده یی رنگ می بازد . و گاه نمونه ی کوچک و کم نقش و رنگ بافته شده در روستایی دور افتاده و در خلوت خلّاق تنهایی و ذهنیّات یک زن روستایی ، می تواند در حدّ یک شاهکار هنری ارزش یابد و هنرشناسان و محقّقان ، برای دریافت این خصلت ذاتی ، آن را زیر میکروسکوپ های لابراتوارهای پیشرفته بکاشانند.

همان طور که گفتیم فرش یک پدیده ی هنری نیست و مشکل بتوان آن را درون مرز بندری ها و قالب های مختلفی که برای هنر در نظر گرفته شده است قرار داد ، ولی امروز تاریخ هنر قضاوت و ارزیانی خود را بر پایه ی بسیاری از پدیده هایی قرار می دهد ، که سازندگان آنها به هنگام خلق اثر خویش ، هیچ گونه تصوّری از ایجاد یک جریان هنری نداشته اند.

شواهد بسیازی وجود دارد که نشان می دهد که چگونه یک کالا یا شیء مورد استفاده در زندگی عادی انسان ها ، با باری فرهنگی که در گذشت ایّام از محیط و زندگی و جامعه ی محلّ تولید خویش می یابد به یک اثر هنری تبدیل می شود . فرش از این مقوله است ، زیرا که در توانمندترین زمان حیات خویش ، یعنی در عصر صفویّه ، کالایی تجاری بوده که در برحی از موارد با عرضه ی آن به صورت هدیه و پیش کشی ، ارزشی سیاسی یافته است . امّا امروز فرش های عصر صفوی در حدّ یک کتاب تاریخ اجتماعی هنر قابل اعتناست . باید توجّه کنیم که در میان هزاران فرش که در آن زمان یا بعد ها باقته شده ، شاخص ترین آنها فرش هایی است که از نظر طرح و رنگ مورد علاقه و استناد پژوهش گران و هنر دوستان است .

شواهد دیگری نیز در دست است که نشان می دهد که فرش هایی نظیر آنچه در ایلات و عشایر ، یا مناطقی خاص بافته می شود دارای ارزشی این چنین اند. فرش قشقایی ، فرش بختیاری ، فرش ترکمن و فرش بیجار هر کدام یک هویّت است. هویّتی که بر صد ها سال تاریخ و فرهنگ متّکی است ، و آنان که شیفته وار در پی گّبه ی ضخیم و کم دوامی هستند که با حدّاقل طرح و رنگ تهیّه شده است ، آگاه یا نا آگاه ، تحت تاثیر فرهنگی هستند که صد ها سال در کوره ی ساخت و ساز زندگی یک قوم شکل گرفته ، و به عصاره ی هنری ناب تبدیل شده است.

منبع : کتاب فرش نایین

 

منبع :