نواحی و مناطق قالی بافی

فرش نایین در کدام گروه از فرش های ایرانی قرار دارد؟

اکنون شاید بتوان توضیح داد که فرش نایین از کدام دست فرش های ایرانی است و چگونه است که این فرش که سابقه و قدمت چندانی ندارد ، توانسته است جرو فرش های اصیل و با ارزش تلقّی شود و سهمی کوچک ولی مهم از تولیدات ملّی را به خویش اختصاص دهد.

 

اصلی ترین عامل موثّر در هویّت فرش نایین مسئله ی طرح و رنگ است که در هر دو آنها تقریباً تمام آنچه در مورد اصالت و هویّت طرح و رنگ گفته شد مصداق دارد. اوّلین ویژگی شناخته شده ی فرش های نایین استفاده از طرح های شناخته شده و زیبایی ایرانی از نوع شاه عبّاسی ، لچک ترنج ، ترکیبات ختایی و اسلیمی است که با سنّتی ترین نقوش طرّاحی ایرانی بستگی دارند. در فرش نایین به خوبی دیده می شود که تولید کنندگان نایینی چه کاربرد وسیعی و لطیفی از نقوش و طرح های سنّتی یافته اند. توفیق این نقوش همراه با رنگ آمیزی خاصّ فرش های نایینی (که به آن اشاره خواهیم داشت). نشان می دهد که ادّعای کسانی که همواره دلایلی برای کهنه بودن و یکنواختنی نقوش سنّتی ارائه می دهند تا چه حد بی معناست .

با این وصف ، به علّت محدودیّت تولید این فرش ، از طرّاحی گسترده و طرّاحان متعدّد نظیر آنچه در اصفهان و تبریز دیده می شود در این شهر کم تر می توان سراع گرفت ، و طرح های و نقوش مورد استفاده عمدتاً بر اساس نقوش شناخته شده ی سنّتی و رایج در مراکز دیگر طرّاحی می شود و امّا حتّی اگر تمام طرح های مورد استفاده در فرش نایین را بازسازی کاملی از نقوش مراکز دیگر قالی بافی بدانیم ، باید به تولید کنندگان ، طرّاحان ، رنگرزان و بافنگدگان این شهر آفرین بگوییم که چنین ارزشی والا و غرور آفرین به آنها بخشیده اند.

به وجود شاخص بودن طرح فرش های نایین ، اگر هویّت واقعی این فرش را از آن رنگ آمیزی آن ندانیم ، نقض غرض کرده ایم . این نوع رنگ آمیزی که عموماً به مدد قابلیّت رنگ های طیبعی و گیاهی و به دست رنگرزان ماهر نایینی بر این فرش حاصل می شود ، کاملا از رنگ آمیزی فرش های سایر نقاط ایران به خصوص فرش های رنگین عشایری و روستایی و نقوش پر و رنگ آمیزی متراکم فرش های تبریز و حتّی اصفهان قایل تشخیص است.

مشخّصه ی رنگ آمیزی فرش های نایین ، که قمست عمده ی شهرت خود را مدیون آن است ، زمینه ی رنگی از نوع روشن و مات است که همراه با ظرافت و دقّت در بافت به نقوش متراکم و پر از پیچش سنّتی ، آرامشی شگفت انگیز می دهد ، اگر این کیفیّت را یکی از دلایل اصلی نفوذ فرش نایین در بازارهای جهانی بدانیم ، شاید تعبیر روان شناسانه ی این امر آن باشد که رنگ های زیبا و آرامش بخش و رویا گونه ی فرش نایین به نوعی در تعدیل هیجان های فرساینده ی زندگی امروز موثّر است .

با توجّه به این که فرش نایین فاقد قدمت ، یا حداقل مدارک مستندی است که دلایل این گونه رنگ آمیزی را توجیه کند ، می توان این کیفیّت را مدیون آرامش حسرت برانگیزی دانست که در فضای این شهر کوچک احساس می شود. برای آن که دریافت بهتری از رنگ آمیزی طرح های فرش نایین داده شود نمونه هایی برای مقایشه ارائه شده است .

در نقشه های فوق 2 نقشه ی داری متن مشابه با رنگ آمیزی متفاوت دیده می شود ، که ملهم از نقوش شاه عبّاسی است. حاشیه ی هر فرش متفاوت است ، ولی آنچه مشخّصه ی فرش نایین را بر این طرح ها تعمیم می بخشد حاشیه ی نخودی رنگ آنهاست.

 

 

تاثیر بیشتر رنگ را در دو فرش زیر می توان مشاهده کرد که هر دو دارای نقوش گل فرنگ است و با وجود غرابت طرح کف ساده ، که در فرش های نایین کمیاب است ، نشانی از رنگ آمیزی فرش نایین را دارد.

 

 

ولی فرش زیر که با استفاده از طرحی پر کار از انواع طرح های رایج در کرمان تهیه شده ، مطلقاً فرشی بیگانه می نماید

 

 

بر عکس طرح حاجی خانمی که تقریباً در بیشتر مراکز فرش بافی سنّتی نظیر اصفهان ، کاشان ، کرمان بافته می شود ، با استفاده از رنگ های خاصّ نایین به خوبی در قالب این فرش جا گرفته است.

 

 

فرش طرح گنبد بافت نایین را مقایسه کنیم با فرش طرح دایره بافت گنبد.

 

در دوره یی خاص ، به دلیل برخی اعتراظات دایر بر یکنواخت بودن رنگ ها و طرح های نایین ، تحوّلی نسبی در این فرش ایجاد شد ، بدین ترتیب که استفاده از طرح های معروف و رایج در سایر نقاط ، پا به دورن محدوده ی فرش های نایین گذاشت . با این وصف دیده می شود که طرح های لچک ترنج اژدری ، پرنده دار ( احتمالاً قلم ارچنگ) ، 6 ترنج در زمینه ی قرمز در گاهی ، قاب و نیم قاب ، محرابی ، و طرح لچک ترنج به نام ((قبری)) کلاً طرح هایی سنّتی هستند که در کلیّه ی مراکز سنّتی و قالی بافی بافته شده و به خوبی در قالب رنگ ها و شیوه ی بافت نایین جای گرفته اند.

در نهایت آن که ، استفاده از طرح های زیبا اصیل سنّتی ، همراه با استفاده ی به غایت هنرمندانه از رنگ های ایرانی ، به کمک استفاده از تکنیکی دقیق و هوشمندانه در رعایت ویژگی های لازم برای فرشی خوب ، فرش نایین را تبدیل به یکی از بهترین و مرغوب ترین فرش های ایرانی کرده است.

مجموعه عوامل گفته شده ، نه تنها با ایجاد کیفیّتی استثنایی در فرش نایین آن را تبدیل به نوعی فرش تزیینی کرده که با زندگی مبلمان مدرن و حتی اشرافی دنیای امروز تطابق دارد ، بلکه آن را به شایستگی در جایگاه بهترین فرش های ایرنی قرار داده است. به امید آن که ویژگی های خویش را همچنان حفظ کند.

منبع : کتاب فرش نایین

منبع :