رنگ و رنگرزی

رنگرزی گیاهی (قسمت سوم)

دندانه کردن: در رنگرزی گیاهی، قبل از شروع عملیات لازم است یزخی مواد کمکی به حمام رنگ اضافه گردد که وظیفه افزایش واکنش بین الیاف و ماده رنگزا، تثبیت و بدست آوردن شید مطلوب و یکنواخت و رمق کشی (روشهای افزایش قدرت جذب رنگ توسط الیاف) بر روی الیاف می‌باشد. به این روش دندانه کردن می‌گویند.


دندانه کردن اصطلاحی است که در حرفه مسگری برای اتصال دو قطعه مس در ساخت پاتیل بکار می‌رفت. همجواری حرفه مسگری و رنگرزی باعث وجود واژه‌های مشترک بین این دو شده است.

در رنگرزی به سه طریق دندانه می‌کنند:
۱- اول رنگرزی،سپس دندانه کردن
۲- اول دندانه سپس رنگرزی
۳- عمل دندانه و رنگرزی توام (این روش بیشتر کاربرد دارد). در این روش کلاف‌ها را در حمام محتوای دندانه، رنگینه و مواد کمکی ریخته و یک روز بعد برای شستشو بیرون می‌آ ورند.
دندانه‌ها شامل: زاج سفید، زاج سبز، کات کبود، بیکرومات پتاسیم می‌باشند.
با مقادیر مختلف هر یک از رنگینه‌ها می‌توان رنگهای روشن و سیر را بدست آ ورد. ایجاد شید‌های متفاوت از رنگینه‌های گیاهی به منطقه و زمان کشت گیاه، طرز آ ماده کردن و تهیه پودر آن، افزودن برخی مواد شیمیایی در حین شستشو و در صد خلوص دندانه‌ها نیز دارد.
پس از دندانه کردن و شستشوی الیاف، آن‌ها را خشک می‌کنند. برای سهولت و سرعت در عمل خشک کردن می‌توان از دستگاه «سانتریفوژ» (نیروی گریز از مرکز) استفاده کرد.

زاج سفید یا ابیض

با فرمول شیمیایی KAl (SO۴) ۲. ۱۲H۲O هستند که در حقیقت سولفات مضاعف پتاسیم و آلومینیم می‌باشد و به‌شکل بلوری شفاف با طعمی شیرین و قابض است و اگر در اثر حرارت، چند مولکول آب خود را از دست بدهد (تبلور یابد) زاج خشک به دست می‌آید. مقدار آلومین آن نسبت به سایر سولفات‌های آلومینیم کمتر است و وزن مخصوصش ۱. ۶۱ است و علاوه بر رنگرزی، در چرم‌سازی، ضد آب و ضد آتش کردن پارچه و غیره مصرف دارد. در الکل حل نمی‌شود و در معادل یک یا دو برابر خود، آب سرد و همچنین در معادل ۴/۱ تا ۴/۳ خود، آب جوش حل می‌شود. زاج سفید اغلب در نقاط ویژه محدود طارم زنجان یافت می‌شود.

زاج سیاه یا اسود

به آن زاج کفشگران نیز‌ می‌گویند. با فرمول شیمیایی Fe۲ (SO۴) ۲. ۷H۲O و در واقع سولفات آهن سه‌ظرفیتی است و در طبیعت به‌صورت مواد معدنی وجود دارد. در ساخت ترکیبات آهن دیگر سولفات‌ها به‌کار می‌رود و مصارف زیادی دارد از جمله به‌عنوان ماده رنگزا برای چرم، دندانه در رنگرزی الیاف طبیعی و در مواردی که بخواهیم رنگ دلخواه تیره باشد استفاده می‌کنیم. مدت زمان و مقدار مصرف آن در حمام باید کوتاه باشد.

زاج سبز یا اخضر

به آن زاج فریک نیز می‌گویند و فرمول شیمیایی آن FeSO۴ است؛ یعنی سولفات آهن دو‌ظرفیتی. به این زاج آهن یا سولفات آهن، به‌علت رنگ سبزی که دارد و برای تهیه رنگ‌های سبز به‌کار می‌رود –نه لزوماً- زاج سبز می‌گویند. بهترین نوع آن، زاج سبز قبرسی است و در برخی موارد حاج ترخانی می‌نامند.

زاج کبود یا زاج ونوس (Copper Mordant)

ترکیب وصفی کات کبود که نام سولفات مس است که به آن آبی زنگاری نیز می‌گویند. فرمول شیمیایی آن CuSO۴. ۵H۲O است که ترکیبی از جوهر گوگرد و مس است. این ماده برای سبز نگاه داشتن سبزی‌ها و ترشی‌ها، تصفیه آب (باعث جلوگیری از رشد جلبک می‌شود)، دفع آفات در کشاورزی و نگهداری چوب کاربرد دارد و برای رنگرزی پشم نیز نباید زیاد استفاده شود زیرا از مقاومت الیاف می‌کاهد. این دندانه یکی از دندانه‌های رنگی است و برای تهیه رنگ‌های بنفش کم‌رنگ از آن استفاده می‌شود. این ماده که از واکنش اسید سولفوریک با اکسید مس طی عمل تبلور تهیه می‌شود، در معادن شاهرود و بعضی نقاط خراسان و آذربایجان یافت می‌شود.

قره قروت
این فرآورده محصول جانبی در تولید ماست چکیده است. برای تهیه قره قورت معمولاً آب ماست را (بخشی از ماست را که هنگام تغلیظ از آن جدا می‌شود) به وسیلهٔ حرارت تغلیظ نموده و بسته بندی می‌کنند. این محصول بسیار ترش مزه بوده و به عنوان چاشنی همراه غذاهای مختلف مصرف می‌شود.

منبع: آرت

منبع :