رنگ و رنگرزی

رنگرزی گیاهی (قسمت یازدهم)

نیل: گیاه «نیل» یکی از مهم‌ترین گیاهان مورد استفاده برای دستیابی به رنگ مورد نیاز صنایع نساجی و رنگ‌ سازی است. این گیاه در مناطق مختلف آب و هوایی وجود دارد که سه گونه گیاه از آن در مناطق جنوبی ایران یافت می‌شود.

رنگ نیل از برگهای گیاه به دست می‌آید. این گیاه عمدتا در مناطق مرطوب با درجه حرارت مناسب کشت می‌گردد.در این تحقیق در مورد کلیه مسائل مربوط به کشت و رفتار گیاه اطلاعات مورد نیاز جمع‌آوری گردید و به صورت گزارش مدونی برای انجام مرحله اجرایی ارائه گردید.

رنگ نیل مهم‌ترین جزء رنگ آبی در گروه رنگهای طبیعی در الیاف سلولزی و پروتئینی می‌باشد. در آب و هوای اروپای مرکزی پلی‌گونوم تینکتوریوم‌آیت، یک منبع جالب برای رنگ نیل طبیعی می‌باشد (رنگ آبی خمره‌ای ۱). در زیر، یک روش ساده کشت مواد گیاهی برای استخراج ایندیکان یا ماده اولیه رنگ نیل، با توجه به بازده و کیفیت رنگ بدست آمده، بررسی شده است. وابستگی بازده به شرایط نگهداری ماده گیاهی درو شده، نیز بررسی گریده است. نتایج، حساسیت بارز مواد گیاهی تازه را به زمان نگهداری قبل از استخراج با توجه به مقدار رنگ نیل طبیعی بدست آمده، محتوای رنگ نیل در محصول که بصورت نورسنجی بدست آمده و میزان رنگ و تیرگی مشاهده شده در آزمایشهای استاندارد رنگرزی، نشان می‌دهند. یک مجموعه اصلی از اطلاعات در این خصوص ارائه شد‌ه‌اند که این فرآیند را برحسب مصرف انرژی، آب، مواد شیمیایی و پساب آلی حاصل از مرحله استخراج، توصیف می‌کند.

نتیجه گیری:

رنگ‌های فرش با استفاده از گیاهان و به کمک مهارت استادکاران رنگرز به حد و دامنه‌ای رسید که بتدریج دیگر هنر‌ها و صنایع دستی را در سایه قرار داد. «روناس»، «نیل»، «اسپرک»، «پوست گردو»، «پوست انار» و «زعفران» و سایر رنگهای گیاهی که ازصد‌ها سال پیش بشر شناخته بود بدست هنرمندان رنگرز ایرانی جلوه‌ای یافت که در هیچ کجای دیگر از جهان تقلید شدنی نبودرنگرزان به کمک خلاقیت خود، ته رنگهایی به وجود می‌آوردند که با یکدیگر تفاوت جزیی داشتند. مثلا در ترکیب رنگ‌ها، بنفش مخلوط با سرخ را برای ساختن رنگی مانند شاه توتی که درخشش شگرفی داشت و یا با مخلوط بیشتری از زرد تند آن‌ها را به رنگ سرخ خرمالویی درمی آوردند.

صنعت رنگرزی ایران در اواخر دوران صفویه، همزمان با رشد رنگرزی مدرن در اروپا عظمت ودرخشندگی خود را تا حدی از دست داد. در دوره پهلوی به سبب استفاده از رنگهای شیمیایی خارجی و پنبه و پشم وارداتی برای تار و پود قالی، اصالت و خودکفایی این هنر و فن آسیب دید به طوری که هنوز نمی‌توان به راحتی این هنر سنتی را از آفتی که دچارش شده نجات داد.

منابع

فرایند وروشهای رنگرزی الیاف با مواد طبیعی اثر ویکتوریاج. افشار

سیری در هنر قالی بافی ایران اثر محمد جواد نصیری

منبع :