نقوش و طرح های فرش

اسطوره در نقشمایه‌ها و موتیف‌های فرش ایران

ارسطو در تحلیل اثر هنری سه بعد معرفت، عمل و آفرینش هنری را در نظر می‌گیرد. این مراحل صعودی در روح هنرمند ایرانی هم زمان عجین گشته است.

شاهد مثال ما نماد دایره در تفکر اساطیری است که نمایانگر اجرام سماوی و هستی و فرهنگ اسطوره‌ای است. همین نماد در کارکرد چهار گوش، نماد فلسفه و خرد تـلقی می‌گردد. اصولاً حرکت‌های زاویه‌دار و ایستا نماد مردانگی و روان شناسی‌ تفکر در نگرش فرهنگی است.

 

در بررسی وزن و آهنگ، ساختار طرح قالی اکثراً جهت نقش نگاره‌ها منحنی دوار یا به عبارتی نماد حیات و هستی است که علاوه بر تداعی معانی روانی نشان‌دهنده نماد زنانه، ما را به این واقعیت نزدیک می‌سازد که بافندگان و نقش آفرینان چنین بدایعی، زنان گرانقدر کشورمان بوده‌اند. این تداوم هماهنگی (هارمونی) بین فرم و محتوا که از سوئی شکل ظاهر را به محتوای تفکر اسطوره‌ای آن پیوند می‌زند، همان هارمونی فرم یا شکل هگل است کـه بـدان گشتالت یا همـاهنگی ســوژه مفهــوم می‌گوید به طور کلی نگرش‌های فرهنگی در طول اعصار متفاوت ارتباط مستقیمی با ایجاد باورهای اسطوره‌ای مردمان دارد

به تناسب طبقه بندی لحاظ شده برای طرح‌های فرش ایرانی آن‌گونه که از حیث شکل به انواع گیاهی، جانوری، ابنیه، تلفیقی تقسیم می‌شوند بیشترین اشکال اسطوره‌ای نیز در بین همین شکل‌های درختی و جانوری پدیدار می‌گردد. اینکه بتوانیم به صراحت نظر دهیم که ترسیم و نقش کردن این اشکال بر متن قالی دقیقاً منطبق با تأویل مفاهیمی است که امروزه توسط بزرگ‌ترین اسطوره شناسان و جامعه شناسان و تاریخ‌دانان انجام می‌شود، امری ناشدنی است. لیکن این کلمات زبان نوشتاری مردمانی هستند که قدرت انتقال چنین اندیشه‌هائی را در وادی نقش و رنگ و پشم تجربه نموده‌اند. آدمیان فضاهای اندیشه مشترکی دارند.

آسمان، زمین، درخت، آب در فرهنگ‌های گوناگون با مفاهیم کماکان مشترک، رنگ تکرار در تجلی یافته و با یکدیگر در کاربرد سنخیت می‌یابند. هم‌چنان که در زمان سرآغاز (illo in tempore) اسطوره بهشت، کوه درخت، ستون یا گیاه خزنده، زمین را به آسمان پیوند می‌زند تا انسان بتواند با بالا رفتن از آن به آسانی به آسمان صعود کند. زمان سرآغاز در باورهای اسطوره‌ای دیدار با ایزدان اتفاق می‌افتاد. به همین نسبت، قدر و منزلت جانوران در چشم انسان نخستین بسیار بالاست.

جانوران از رازهای زندگی و طبیعت با خبرند و حتی رازهای عمر طولانی و فنا ناپذیری را می‌شنــاسند. دوستی بـا جـانوران و دانستن زبـان آنهـا، جـز نشانه‌های مینوی محسوب می‌گردد. این اسطوره‌های سازنده، در جهان بینی و نوع نگرش فردی بافنده فرش نیز جلوه‌گر می‌شود. اسطوره بهشت، هبوط، فنا ناپذیری انسان، سر منشأ مرگ و کشف روح، گفتگو با پروردگار، همه دیدارهای آشنائی است که بر روح بافنده فرش نیز عیان شده و قدرت تخیل ذهن سیال او را به نبوغ و خلاقیت می‌رساند. این مردمان سوی هنری زندگی را ژرف‌تر و به ظرفیت‌های ادراک حواس ظاهر و باطن را در وجود او آشکار می‌سازند.

این مسئله بـه نـوعی همـان تمـرین روح در جهت خروج از زمان است. به نمادگرائی می‌انجامد که در این مقوله همه افسانه‌های مربوط به پرنده انسان (یا انسان‌های بالدار) جای می‌گیرد و حاکی از نوعی عروج به سوی آسمان است. موضوع پرواز از کهن‌‌ترین بن‌مایه فولکلور است که انتشار جهانی دارد و در تمامی سطوح فرهنگ‌های باستانی او شواهدی دارد. فراسوی زمان رفتن، بی‌وزنی و آزادی از شرایط انسانی، همان تغییر شکل یافتن وجه جسمانی انسان به وجه روحانی اوست. هفت گام عروج بودا، هفت پله راز آموز آیین میترا. عروج هفت گانه آیین شمنی که در قالی ایران در هفت حاشیه فرش متظاهر می‌شود از حیث ساختار همان قدر مشترک آیین‌های نمادین در هندوستان، آسیای مرکزی و خاورمیانه است.

مفهوم آن فراروی از جهان به یاری گذر از هفت آسمان و دستیابی به اوج کیهان است که حتی در سنت‌های سامی هم دیده می‌شود و نقطه مرکزی این عروج‌های آسمانی نظیر جایگاه کیهانی در هندوستان و شمسه مرکزی و یا ترنج و حوض اصلی لچک ترنج‌هائی است که در فرش ایران اقوام می‌یابد. در جائی که نقش، طرح و رنگ به یاری مفهوم می‌شتابند و تداعی بصری آن را در نظر مخاطبین خویش به زیور زیبائی‌های جاودانگی، قدرت می‌بخشند، این جایگاه مرکزی رجعت دوباره به کمال سرآغاز است یعنی نوزائی به دوره‌ای که هنوز در آن آلودگی و بی‌حرمتی، فرسودگی و بی‌رنگی نبود.

چنان است که می‌بینیم بودا برای نیالودن زمین و بی‌حرمت نکردن آن نه بر زمین که بر نیلوفر آبی پا می‌نهد. صعود جان هماره با نوعی آرامش و دستیابی به صفا قرین است چرا که شکل‌دهنده وحدت پویا از مجموعه حواس ما می‌باشد. مسئله‌ای که یونگ علت آن را به ناخودآگاه جمعی انسان مرتبط می‌داند و معتقد است که در اثر کمترین ایجاد ارتباط با این ناخودآگاه تجربه ابدیت برای انسان حاصل می‌شود.

منابع:
کتاب قالین دکتر حصوری
کتاب سیری در هنر ایران مولف خارجی
کتاب نماد شناسی در فرش
سایت نقش مایه های و نمادها در فرش ایرانی

نویسنده: جناب آقای جواد براتی
با تشکر از جناب آقای جواد براتی و سرکار خانم رنجبران

 

منبع :