اخبار فرش

تیغ تجارت روی گلوی فرش ایرانی

هفته گذشته فضای هنرهای تجسمی متأثر از نمایشگاه و نشست‌هایی برای فرش ایرانی و نقش و نگار آن و تأثیر باغ ایرانی در آن بود. در این نمایشگاه دستبافته‌های رضی میری، فرش‌های قدیمی، طرح فرش و نمایشگاه نقاشی و عکاسی با موضوع فرش به نمایش گذاشته شد. نمایشگاه با عنوان «بهشت ایرانی بر صحنه تار و پود» از سوم شهریور ماه شروع شد و شنبه هشتم شهریور در خانه هنرمندان به کار خود پایان داد. این نمایشگاه بهانه‌ای برای برپایی سلسله همایش‌هایی با همین عنوان و با حضور استادان تجسمی شد.


به گزارش ایران، طی سال‌های اخیر صحبت‌هایی درباره مشکلات صنعت و هنر فرش در ایران می‌شنویم. هنری که <قالیچه پازیریک> قدمت آن را نشان می دهد و قدمت و شهرتش را در جهان به رخ می‌کشد. قالی پازیریک (به انگلیسی: Pazyryk Rug) قدیمی‌ترین فرش دنیاست که در سال ۱۳۲۸ (۱۹۴۹) توسط سرگئی رودنکو، باستان‌شناس روس در دره پازیریک در کنار اشیای باستانی دیگری در گور یخ‌زده یکی از فرمانروایان سکایی کشف شد.  بیشتر پژوهشگران این قالی را از دستبافته‌های پارت‌ها یا مادها می‌دانند. اما همچنان درباره تاریخچه حقیقی این فرش نظریه‌های متفاوتی ارائه شده است که بی‌تأثیر از جریان‌های سیاسی بویژه ایران‌ستیز نبوده است. نتایج آزمایش رادیواکتیو قدمت گورهای دره پازیریک را تا سده‌های پنجم و چهارم پیش از میلاد نشان داده‌است. دره پازیریک دره‌ای کوچک در شمال کوهستان آلتایی (در جنوب سیبری مرکزی و در ۷۹ کیلومتری مرز مغولستان) است. طرح و بافته‌های ایرانی که روزگاری کف و دیوار خانه‌ها و موزه‌های جهان را می‌پوشاند، امروزه در معرض فراموشی قرار دارد. هنری که بازار جهانی خود را از دست داده و امروزه تنها در 17 دانشگاه کشور تدریس می‌شود و این موضوع برای متولیانی که می‌خواهند هنر و صنعت فرش حفظ شود، جای تأسف دارد.
غربی‌ها فرش ایرانی را از خود ما بیشتر ارج می‌نهند و آنچه خود داریم ز بیگانه تمنا می‌کنیم، پتررنس، کارشناس فرش دستباف ایرانی که در سلسه همایش‌های بهشت ایرانی حاضر بود، در مورد فرش ایرانی گفته «از نظر ایرانی‌ها فرش یک موجود زنده است که تصویرهای آن از روح خلاق هنرمند به وجود آمده و با هماهنگی گره‌های بی‌نهایت شکل می‌گیرد. اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که قدرت بیان به خاطر تولید انبوه و موفقیت کوتاه مدت از دست می‌رود و این یک فاجعه است که به خاطر هنر تجاری اصالت هنر فرش از بین می‌رود. در تولید انبوه به خاطر تولید سریع و هزینه کمتر از نقش‌های ریز و جزئیات دوری شده و خلاقیت فدای سرعت می‌شود.»
وی با بیان اینکه سال 1989 را می‌توان به عنوان تولد دوباره فرش ایران در نظر گرفت، گفته است: «در این سال خانواده میری شروع به تولید فرش کردند و با تحقیقات اساسی به دنبال طرح‌ها و رنگ‌هایی هستند که به فراموشی سپرده شده اند. آنها برای جلوگیری از نابودی فرش ایران و برای ایجاد کیفیتی بالاتر تلاش می‌کنند و این فرش‌ها توسط کارشناسان و کلکسیونرها تحسین می‌شود.»
همچنین آیدین آغداشلو در فیلم «گره» ساخته «رامین حیدری فاروقی» با اشاره به اندیشه‌های ایرانی و کم توجهی‌هایی که در دوران معاصر به هنر ایران شده گفته « اگر می‌خواهیم جامعیت هنر و فرهنگ ایران را به شخصی نشان دهیم، می‌توانیم فرش‌هایی از دوره صفویه را به او نشان دهیم تا ابعاد زیبایی‌شناسانه و عمق اندیشه ایرانی را به او معرفی کنیم.»
نمایشگاه <بهشت ایرانی بر صحنه تار و پود> توسط رضی میری، عکاس و کارشناس فرش و برادرش برگزار شد. میری دغدغه بسیاری برای زنده نگاه داشتن فرش و قالی ایرانی و طرح‌های آن دارد. وی با اشاره به کشف کتیبه‌های فرش‌های محتشم در این سلسله همایش‌ها گفته «امروزه اگر هستند کسانی که فرش را بخوبی نشناسند اما همین افراد فرش خوب را به نام محتشم می‌شناسند. محتشم آثاری از خود به جای گذاشته است که فخر بزرگی برای ایران است و اگرچه مدرنیته صدمه بسیاری به جنبه هنری فرش وارد کرد اما محتشم همچنان در جایگاه استوار خود تکیه زده است.
متأسفانه در گذشته در فرش‌ها مرسوم نبوده که هنرمند نام خود را در کتیبه یا امضا خود را برجای بگذارد و همواره همچون یک سرباز گمنام نامی از خود در اثر هنری که خلق می‌کردند، نمی‌آوردند و محتشم نیز از این قاعده مستثنی نبود. اما امروزه در بازار هنر ، اثر هنری را با نام مؤلف می‌شناسند و این موضوع بسیار خارق‌العاده است که سهیل آزادی طی سال‌ها پژوهش توانسته 4 فرش و دستباف کتیبه‌دار از محتشم را بیابد. »
در این همایش‌ها سهیل آزادی، از پژوهشگران بین‌المللی نیز با معرفی ملا محمدحسن محتشم شرکت کرده بود. وی در مورد محتشم گفته «طی یافته‌هایی که از سال 1965 میلادی به دنبال کشف آنها بودم 4 کتیبه یافتم که با نام محتشم منقش است. محتشم در این کتیبه‌ها با توانایی که در خط نستعلیق داشته بر کتیبه بالایی فرش‌ها نام سفارش‌دهنده، عامل فرش و نام خود را آورده است. از آنجا که هنوز کشف نشده که «عمل» به چه معناست و مقصود از این موضوع بافنده است یا طراح فرش می‌توان این‌گونه استنباط کرد که محتشم طراح فرش‌ها بوده و بافندگی اثر را به اشخاص دیگر واگذار می‌کرده است. در یکی از این بافته‌ها آمده است به فرمایش حاج محمد تقی کاشانی و عمل حاجی ملا و در کنار آنها نام محمد حسن محتشم آمده است. البته محتشم در نگارش نام خود با خط نستعلیق می‌نوشته و به همین خاطر کلمه «ت» را بدون نقطه در این کتیبه‌ها نگاشته است.
بسیاری بر این عقیده هستند که محتشم دارای پسری بوده اما من در کتیبه‌هایی که در مجموعه‌های خصوصی یافتم توانستم صحت این موضوع را اثبات کنم. محتشم 12 سال پیش از مرگش در 90 سالگی حرفه خود را به فرزندش واگذار کرده و از آنجا که فرزند محتشم می‌خواسته امضای خود را داشته باشد، کتیبه‌هایی را که بر فرش‌ها نگاشته با خط ثلث نوشته است.»
همچنین مدیرعامل خانه هنرمندان در روز گشایش این رویداد گفت: «سنت فرش در ایران یکی از جلوه‌های یگانه و منحصر به فرد هنر ایرانی بوده است. شماری از فرش‌های دستباف ایرانی، در زمره برجسته‌ترین آثارهنری تزئینی و کاربردی خلق شده به دستِ بشر هستند. امروزه به رغم بازار آزاد و بده بستان‌های بی‌رویه و قواعدی که به سود صاحبان سرمایه‌ها و تنها با انگیزه‌های مادی تغییر می‌کنند، نام ایران است که با نام فرش گره خورده است. خانه یک ایرانی بدون فرش، خانه‌ای بی‌روح و حیات جلوه می‌کند و این نمونه‌ای کم نظیر از پیوند یک قوم با هنر ملی خود است که حیات خانه‌اش هم، در تداوم طبیعت و داستان‌هایی است که او برای خود دارد و در گستردنی زیر پایش آن را ادامه می‌دهد.»
مجید سرسنگی سپس با طرح این سؤال که «اما این هنر کاربردی ایرانی اکنون کجاست و در بازار جهانی چه جایگاهی را به خود اختصاص داده است» گفت: مسئولان صنایع دستی و میراث فرهنگی کشور باید درباره فرش وقت را هدر ندهند و این بار زودتر دست به کار شوند و نقشه‌ای عاجل برای سازماندهی و منظم کردن این پیوند عینی صنایع دستی و میراث فرهنگی داشته باشند.
وی افزود:<هزاران کیلومتر آن طرف‌تر در آن‌سوی دیوار چین شهر کاشان دیگری ساخته‌اند که شهروندانش با خیال تسخیر تمامی بازار سرمایه، این بار در پی تصاحب بازارفرش و طرح‌ها و نقش‌های ایرانی به کمک تکنولوژی جدید برآمده‌اند. به واسطه کیفیت سطحی و قیمت نازل، فروش بالایی دارند و نتیجه آنکه همه چیزرنگ و بوی سطحی نگری دارد. توجه نکردن به دست اندرکاران این صنعت که خط تولید آن از رنگرزی و رشتن رشته‌ها تا طراحی و بافتن تار و پودها و عرضه آن به بازار را شامل می‌شود سبب از دست رفتن این اصالت شده است. پیش از اینکه با کلمات، رمز و رازهای سیرو سلوک معنوی هنر ایرانی را دریابیم، باید توجه کنیم که این قالیبافان گمنام بوده‌اند که زیبایی روح و رنج‌ها و تمناهای شان را در خلق قالی‌ها برای آیندگان به یادگار گذاشته‌اند.>
سرسنگی درباره بی توجهی به فرش به عنوان یک هنر اصیل ایرانی گفت:<متأسفانه امروز به دلیل بوروکراسی سازمان‌های موازی با یکدیگر، فرش ایرانی با وجود قدمت و سابقه طولانی خود در تاریخ این سرزمین، نتوانسته است مسیر ترقی را آن طور که شایسته است طی کند، برای برگزاری همین نمایشگاه نیز به جای همکاری سازمان‌ها با ما برای بهتر برگزار کردن این نمایشگاه، حتی سازمانی به ما نامه می‌زند که ما متولی فرش در ایران هستیم، لزومی ندارد شما این نمایشگاه را برگزار کنید، در حالی که نمی‌دانند هنر متولی ندارد، هنر محصول خلاقیت مردم است و مسئولان تنها می‌توانند زمینه بروز این خلاقیت را
فراهم سازند.

 صبا موسوی

منبع : روزنامه ایران

منبع :