رنگ و رنگرزی

گزارش کار آزمایشگاه رنگرزی طبیعی (قسمت چهارم: رنگرزی پشم بامخلوط رنگهای گیاهی روناس واسپرک وبررسی تآثیرمیزان هررنگ،دررنگ حاصله

از دیر باز رنگرزان برای بدست آوردن رنگهای تازه وگذشتن از سد محدود کننده سه رنگ اصلی قرمز،زرد،ابی،از مخلوط رنگهای طبیعی استفاده مینمودند.


رنگهای اصلی طبیعت یعنی قرمز،ابی،زرد،را با رنگهای متداول طبیعت میتوان به دست آورد.در نسخ قدیمی ملاحضه میگردد.که برای بدست آوردن انواع رنگهای که از رنگ اصلی آبی مایه میگیرد.تنها از نیل استفاده میشده است.این روش هنوز هم رایج است برای بدست آوردن انواع سبزها وبنفش هاابتدا به طرق مختلف اول خامه پشم را باروناس،قرمز دانه،اسپرک ویا چوب زرد رنگ میکنند.سپس خامه رنگ شده رابهخم نیل فرو میبرند.
انواع قرمزها تبدیل به بنفش وانواع زردها تبدیل به سبز میشود.روشنی وسیری رنگ وهمچنین تمایل آنها به آبی را میتوان با مدت زمان رنگرزی در خم نبل کنترل کرد.وانواع خاکستری ها را میتوان باترکیب رنگهای مختلف وپوست اناردردندانه آهن به وجود آورد.از مخلوط پوست انار وقرمزدانهویا سماق وقرمزدانه با حضور دندانه آهن خاکستری سیر نزدیک به مشکی بدست می آید.پوست گردو نیز به منظور بدست آوردن انواع قهوه ای زیتونی،کدر وخاکستری همراه باسایر رنگها استفاده میگردد.رنگهای قهوه ای را با مخلوط روناس ودانه های ایران با دندانه های کروم ویا آهن نیزمیتوان بدست آورد.قبلا گفته شده است که رنگ های روناس وقرمزدانه بااسیدهای معدنی نارنجی ودر حمام قلیایی بنفش میباشد.عدهای از رنگرزان قالی از این خاصیت برا بدست آوردن چنین زمینه های استفاده میکنند.این عمل غلط باعث خواهدشدکه رنگ در مجاورت عوامل مختلف رگه رگه شده وباعث ایجاد یک ناهماهنگی در زمینه فرش مینماید.ما در این آزمایش با ترکیب رنگ روناس واسپرک وکم زیاد کردن در مقدار رنگ به رنگهای مختلفی میرسیم.
گیاهی از تیره اسپرکها که جزو تیره های نزدیک کوکناریانهستند واکثرا آنرا جزتیره کو کناریان به حساب می آورند.این گیاه در سردسته گیاهان تیره اسپرکها است وهمه مشخصات گیاهان این تیره رادارد.دارای برگهای متناوب ودراز ونسبتا باریک است.گلهایش سفیدیا زردهستند وبه شکل خوشه در انتهای ساقه قرار گرفته اند.تعداد کاسبرگهایش بین 4تا8متغیراست.پرچمهایش نیز بین 3تا 10عددتغییر می کند.میوه اش به شکل کپسول یک حفره ای است.از گیاهان این تیره نزدیک به 30گونه شناخته شده اند.از قبیل اسلیح،اسلیخ،جهری،زعفران یمنی،بلیهه،ویبه،ویهه،بکم،لیرون،طفشون،بلیخاء،
اسپرک گیاهی است از خانولده مالواسهکه دوسال بیشتر عمر نداشته وسپس فاسد شده واز بین می رود.بلندی آن به یک تا یک ونیم متر میرسدوهر ساله میتوان دوباره آ؛ن را کشت کردوبرداشت نمود رنگ این گیاه سبز متمایل به زرد است.شاخه های باریک وبلند وبلندی خود گیاه به 1یا 2متر می رسد.
(گونه ویبه)****
بلچه کلمه عربی همان گونه اسپرک میباشد گیاهی ست دوساله،بی کرک،دارای ساقه زاوایه داربه ارتفاع 5/0تا1مترکه منشاء اصلی آن نواحی جنوب فرانسه تعیین گردیده استپراکندگی آن امروز به نحویست که دردر غالب نواحی جنوبی اروپا وآسیا از جمله: ایران،شمال آفریقاوآمریکای شمالی یافت میشود.
(روناس)
روناس دارای گلهای زرد واغلب خاردار است.ودر صنعت رنگرزی از ریشه ،گل،وساقه زیر زمینی آن استفاده میکنند.این گیاه همیشگیست ورومیان قدیم اولین اقوامی بودند که از روناس برای رنگرزی پشم وچرم استفاده میکردندهمانطور که گفته شد ماده اصلی آلیزارین که در صنایع رنگهای سنتینک به طور فراوان دیده میشود.

مواد وابزار لازم:رنگ اسپرک،رنگ روناس، دندانه قلع،اسید سیتریک،بشر1000وبشر 600سی سی4 عدد برای حمام ،پی پت،ترازودیجیتالی،شیشه ساعت،آب،بن ماری(حرارت)،
شرح آزمایش: شرح آزمایش:ابتدا 20گرم الیاف را با کمک ترازو دیجیتالی به چهار دسته 5گرم تقسیم بندی کرده برا ی شستشوی اولیه (چربی زدایی ) دربشری حاوی 600سی سی آب و8/1 مایع شوینده می اندازیم(سر الیاف ها را گره زده تا در حین عمیلیات رنگرزی در هم پیچیده نشوند) سپس بشر را در بن ماری در دمای 80درجه می گذاریم .به مدت 10دقیقه بعد ازبه پایان رسیدن ده دقیقه الیاف را با آب سردشستشو می دهیم.
[Det: 3gr/lit ,tim:10 min⁡ at:80,l:g:30:1
(3*600)/1000=1/8 صابون= L:G محاسبات شستشو←600 = 20*30 :
1 3g
X 600
حمام 1تا4را طبق مواد خواسته شده در جدول آماده میکنیم.که حاوی حاوی 250سی سی آب+25/0سی سی اسید سیتریک+،رنگ اسپرک وروناس درهر حمام اندازه متفاوت+دندانه(قلع) 5/0،)
در اینجا چهار گروه رنگرز داریم با چهار دندانه مختلف که هر گروه یک ذندانه رامورد آزمایش قرار میدهد.که ما در اینج دندلنه قلع را مورد آزمایش قرار میدهیم.

رنگ اسپرک در حمام 1=75/ 0 رنگ روناس=نداریم
رنگ اسپرک در حمام 2=5/0 رنگ روناس=25/0
رنگ اسپرک درحمام 3=25/ 0 رنگ روناس=5/0
رنگ اسپرک درحمام 4=نداریم رنگ روناس=75/0
درحمام ها ابتدا آب واسید ودندانه ریخته وبه مدت 5دقیقه در دمای محیط بماند بعد الیاف ورنگ را میریزیم.سپس حمام ها را در بن ماری میگذاریم 20دقیقه طول میکشد تا به دمای جوش میرسد سپس 90دقیق در دمای جوش می ماند.بعد حمام ها را بیرون آورده تادمای آن پایین بیاید به 80برسد سپس تخلیه وشستشوی الیاف.

نمودار رنگرزی:

4 3 2 1 حمام
_____ 5% 10% 15% اسپرک
15% 10% 5% ____ روناس
4% 4% 4% 4% اسیدسیتریک
5% 5% 5% 5% دندانه
50/1 50/1 50/1 50/1 L:G

گراف:

محاسبات←
(کالاوزن*درجدول ه موجود مواد)/(!آزمایشگاه در موجود مواد)
مواد موجود در آزمایشگاه←[اسید:5%،دندانه:100%،رنگ:100%]
اسپرک رنگ (1)=(15%*5)/(100%)=0/75

اسپرک رنگ (2)=(10%*5)/(100%)=0/5

اسپرک رنگ (3)=(5%*5)/(100%)=0/25
روناس رنگ (2)=(5%*5)/(100%)=0/25
روناس رنگ (3)=(10%*5)/(100%)=0/5

روناس رنگ (4)=(15%*5)/(100%)=0/75

L:Gدرجدول50= محاسبه آب حمام ها←
50 1g (5*50)/1=250cc
X 5gالیاف
اسید=(4%*5)/(100%)=5cc
دندانه =(10%*5)/(100%)=0/25

مشاهدات:درحمام یک که فاقد رنگ روناس بوده رنگ زرد خوشرنگی بدست می آید.
در حمام دوبه علت وجود دورنگ وترکیب باهم رنگ نارنجی کمرنگی متمایل به زرد(مقداردرصد اسپرک بیشتر از روناس) بدست می آید.
در حمام سه هم دورنگ باهم ترکیب شده فقط بااین تفاوت که(مقداردرصد روناس بیشتر از اسپرک میباشد)بخاطر همین رنگ به نارنجی تیره تر متمایل میشود نارنجی طبیعی میشود.
درحمام چهار:درصد رنگ ترکیبی روناس ازاسپرک بیشتردو حمام قبل ورنگ به نارنجی قرمز متمایل شده.

نتیجه:در این آزمایش به این نتیجه رسیدیم که با ترکیب دورنگدانه مختلف وتغییر درصد آنها به طیف مختلفی از رنگها دست پیدا میکنیم.

نویسنده: معصومه صالحی

منبع :