رنگ و رنگرزی

رنگرزی طبیعی (قسمت پنجم: رنگرزی پشم با پوست انار ودندانه‌های مختلف و تاثیر دندانه در میزان جذب وهمچنین رنگ حاصله)

(گیاهان مازوجی)یکی از مهم ترین مواد رنگرزی گیاهان طبیعی رنگرزی پشم با مواد مازوجی است اهمیت این مواد نیز در چرمسازی نیزبسیار زیاد است.

در پشم برای بدست آوردن زمینه کدر وسیر همراه دندانه آهن بکار میرود.غالب نباتاتی که دارای مواد مازوجی میباشند خود نیز دارای ماده زردرنگی میباشند.که اگر آنها را بدون دندانه رنگ کنند زرد کم وبیش کدری بدست می آید.مواد مازوجی دارای خواص زیر میباشد.
1)دارای طعم غامض می باشد.
2)با مواد قلیایی ترکیباتی میدهند که در برابر هوا رنگ قهوهای به خود میگیرندوبا جلد حیوانات ترکیب شده ولاک غیر قابل حلی تشکیل میدهند.که در چرمسازی از آن بکار میبرند.که درآب واتروالکل حل نمیگردند.
3)عکس العمل اسیدی ضعیفی دارند.
4)بااملاح- مس وکروم تولید رسوب قهوهای میکند.
5)با املاح سرب تولید رسوب نارنجی میکند.
6)با املاح قلع تولید رسوب خاکستری میکند.
7)با املاح آهن تولید رسوب خاکستری وسیاه میکند.
مواد مازوجی در بسیاری از نباتات به طور فراوان یافت میشود.که در بین آنها بلوط،کاج،گردو،انار،بید،سماق،حلیله رنگرزی این موادبا سایر نباتات رنگدلر تفاوت زیادی ندارد.فقط به واسطه کم وزیاد بودن مواد مازوجی در آنها وهمچنین ماده رنگی این گیاهان بادندانه مختلف تولید الوان های گوناگون مینماید.که به ذکر آنها پرداخته میشود.
(پوست انار←زرد طبیعی شماره(7))
در ایران پوست انار موارد استفاده زیادی در رنگرزی دارد ومیتوان گفت که بیشتر از هر گیاه مازوج داربرای بدست آوردن رنگهای خاکستری وتیره از آن استفاده میشود.ومقدار ماده مازوجی آن تا40درصد میرسد.در جنگلهای شمال ایران نوع وحشی آن بسیار زیاد است.که دارای میوه های ریزوکوچک تر از انار معمولی ست.وبنام (گلنار فارسی) مشهور است.این گیاه یک پایه ای وعمر آن متجاوز از 20سال استرنگ گل آن قرمز است در گذشته از گل آن به عنوان یک رنگ قرمز از استفاده میشد.وامروزه نیز در قسمتهای مختلف هنداز گل اناری برای رنگ قرمز استفاده میشود.پوست انارراهمراه با کربنات سدیم در رنگرزی پنبه به کار میبردند.وگاهی از این روش همراه باسایر رنگهای گیاهی مانند زعفران برای به وجور آوردن رنگهای متنوع استفاده میشده است.پوست تازه اناراز سفید تا سرخ تغیر میکند.وپس از خشک شدن کمی تغییر میکند.این پوست دارای رنگ ماده زرد مایل به قهوه ای است که رنگرز از آن استفاده میکند.وبدون دندانه نیز میتوان آنرا در رنگرزی بکار برد.ولی ثبات آن کاملا رضایتبخش نیست.بهترین حلال برای پوست انار آب میباشد.که اگر به دقت مقدار رنگ وسایر موادحل شده را خشک کرده ووزن کنند.حدود 40تا 55درصد نسبت به انارهای مختلف فرق دارد.
(تاثیرمواد مختلف شیمایی درپوست انار)
1)اسیدهای معدنی رنگ محلول را سرخ مینماید.
2)مواد قلیایی رنگ محلول را تبدیل به سرخ مایل به قهوه ای میکند.
3)املاح آهن رنگ محلول راابتدا سبزوسپس مشکی مینماید.
4)سولفات مس رنگ محلول راسبززیتونی مینماید.ورسوب قهوه ای در حمام ایجاد میکند.
5)دندانه قلع محلول رازرد میکند.واگر مدتی این محلول راکد بماند.تولید رسوب مینمیاید.
با استفاده از پوست انار به صورت ترکیبی با مواد رنگزای طبیعی دیگرنیز می توان فام های متنوعی را بدست آورد.به طور مثال فام نارنجی در ترکیب با اسپرک وفام های قهوه ای در ترکیب با روناس واسپرک حاصل میشود.مهم ترین عامل رنگی در پوست انارگراناتین است.که به شکل الکاییوئدی( )وجود دارد.
مواد وابزار لازم:پوست انار،اسید اگزالیگ،دندانه(قلع،آلومینویم)،بشر1000سی سی(شستشوآلیاف)،بشر600سی سی چهار عدد،شیشه ساعت،ترازو دیجیتالی،آب،بن ماری (حرارت)
شرح آزمایش:ابتدا 20گرم الیاف را با کمک ترازو دیجیتالی به چهار دسته 5گرم تقسیم بندی کرده برا ی شستشوی اولیه (چربی زدایی ) دربشری حاوی 600سی سی آب و8/1 مایع شوینده می اندازیم(سر الیاف ها را گره زده تا در حین عمیلیات رنگرزی در هم پیچیده نشوند) سپس بشر را در بن ماری در دمای 80درجه می گذاریم .به مدت 10دقیقه بعد ازبه پایان رسیدن ده دقیقه الیاف را با آب سردشستشو می دهیم.
[Det: 3gr/lit ,tim:10 min⁡ at:80,l:g:30:1
(3*600)/1000=1/8 صابون= L:G محاسبات شستشو←600 = 20*30 :
1 3g
X 600
بعد محتوای حمام ها راآماده می کنیم.
حمام(1):پوست انار1گرم،اسید اگزالیک3سی سی،دندانه ندارد،250گرم آب
حمام(2): پوست انار1گرم،اسید اگزالیک3سی سی،دندانه هردودندانه قلع وآلومینویم هر کدام 25/0 ،250گرم آب
حمام(3): پوست انار1گرم،اسید اگزالیک3سی سی،دندانه هردودندانه قلع وآلومینویم هر کدام 25/0 ،250گرم آب
حمام(4): پوست انار1گرم،اسید اگزالیک3سی سی،دندانه هردودندانه قلع وآلومینویم هر کدام 25/0 ،250گرم آب
دراینجا با دودندانه با اندازه مساوی رنگرزی میکنیم.
درحمام ها ابتدا آب واسید ودندانه ریخته وبه مدت 5دقیقه در دمای محیط بماند بعد الیاف ورنگ را میریزیم.سپس حمام ها را در بن ماری میگذاریم 20دقیقه طول میکشد تا به دمای جوش میرسد سپس 90دقیق در دمای جوش می ماند.بعد حمام ها را بیرون آورده تادمای آن پایین بیاید به 80برسد سپس تخلیه وشستشوی الیاف.

نمودار رنگرزی:
4 3 2 1 حمام
%20 %20 %20 %20 پوست انار
%3 %3 %3 %3 اسیداگزالیک
5% 5% 5% __ دندانه
50/1 50/1 50/1 50/1 L:G

گراف:

محاسبات←
(کالاوزن*درجدول ه موجود مواد)/(!آزمایشگاه در موجود مواد)
مواد موجود در آزمایشگاه←[اسید:5%،دندانه:100%،رنگ:100%] انار پوست =(20%*5)/(100%)=1g
اسید =(3%*5)/5=3cc

دندانه =(5%*5)/(100%)=0/25

L:Gدرجدول50= محاسبه آب حمام ها←
50 1g (5*50)/1=250cc
X 5gالیاف
مشاهدات:حمام(1):به علت نداشتن دندانه رنگ کمتری جذب کرده ورنگ الیاف روبه نخودی میباشد.
حمام(2):هردودندانه وجود دارد وبه گلبهی کمرنگ متمایل شده.
حمام(3):هردودندانه وجودداردورنگ به سیاه متمایل شده.
حمام(4): هردودندانه وجودداردورنگ مانند حمام یک میشود رنگ نخودی.

نتیجه گیری:با اینکه پوست انار به علت داشتن تانن احتباج به دندانه ندارد اما با استفاده ازدندانه به طیف های مختلف رنگی وثبات بیشتر الیاف دست می یابیم.

نویسنده: معصومه صالحی

منبع :