تاریخچه فرش

تاریخچه فرش در شهر کرمان

با استناد به مدارك تاريخی همچون تاريخ عالم آرای عباسی و سفرنامه شاردن می توان گفت قالی بافی در كرمان در دوره صفويه رواج فراوانی داشته است ( ژوله، 1381: 163). كرمان يكی از مراكز مهم قالی بافی ايران بوده است و نمونه های چشم نوازی از قالی های كرمان مربوط به آن دوران در موزه های سراسر دنيا پراكنده است.


" كرمان در ادوار گذشته به ويژه دوره صفوي معروفيت زيادی در زمينه توليد پارچه علی الخصوص شال بافی نيز داشته وعده اي بر اين باورند كه قالی های كرمان در پی اين صنعت شكل گرفته باشد. در حاليكه طرح ها و ويژگی های بافت قالی های كرمان ( گره U يا V ، استفاده از سه پود بين هر دو رج و همچنين دارهای عمودی اوليه) سابقه ای بيش از هزار سال برای آن رقم می زند. وجود طراحان و نقاشان اوايل عهد قاجار در كرمان كه سرآمد استادان عصر خود بوده اند، نشان دهنده پيشينه طولانی هنر فرش دراين منطقه است" (ژوله ، 1381 : 163).
"قاليهای راور قديمی ترين قالی های منسوب به كرمان است و در مجموعه قالی های آستان قدس سه تخته قالی وجود دارد كه بدون شك در راور بافته شده است" ( ادواردز، بی تا: 228).
پس از سقوط دولت صفوی و در ادوار جنگ خاندان افشار و زنديه ، ركود شديدی در صنعت بافت اين منطقه ايجاد شد و توليد فرش در اين منطقه كاهش چشمگيری يافت. اما دوباره در دوره قاجار مورد توجه قرار گرفت و در اواخر اين دوره حتی بيشتر از صنعت شال بافی به آن روی آورده شد. قالی بافی كرمان از اين زمان به بعد دوران پر نشيب و فرازي را طی كرده كه برخی از نويسندگان از جمله سيسيل ادواردز برای آن نام قائل شده اند.
دوره نخست كه تحت عنوان شال بافی يا دوره ترمه نام گذاری شده است، از حدود سالهای 1330 تا 1315 ه.ق شروع شده و تا جنگ اول جهانی ادامه می يابد. قالی های اين دوره منقش به نگاره بته جقه و سرو است و شمای كلی قالی ها را به شال ترمه های سنتی كرمان نزديك می سازد. "احتمال دارد اغلب ان قالي ها توسط افرادي طراحي شده باشد كه قبلاً در كار طراحي شالهای مذكور بوده اند"( ادواردز،بي تا: 237).
بعد از پايان يافتن جنگ ، توسعه صنعت قالي بافی از سرگرفته شد و بازارهاي امريكا به عنوان اصلي ترين متقاضيان قالی كرمان، متناسب با شرايط سليقه اي و نگهداری آن زمان، خواهان ايجاد تغييراتی در زمينه دوام و طرح های قالی كرمان شدند و اين امر طراحان قاليهای كرمان را به سمت طرح های اسليمی و شاه عباسی دوره صفوی كشاند كه آنها را با با زمينه های ذهنی خاص خود تلفيق نمودند. اين مقطع از قالی بافی كرمان كه به "دوره كلاسيك" معروف شد، حدود ده سال به طول انجاميد و دوره ای استثنايی محسوب می شود. از بين شهرهای کوچک اين استان که قالی هايشان تحت عنوان کرمان به بازار عرضه می شود، ميتوان از ماهان، راور، قهرود و زرند نام برد.
شروع بحرانهای اقتصادی در آمريكا در سال 1306 ه.ش موجب برچيده شدن شركتهای امريكايی و توقف سفارشات و در نتيجه كاهش چشمگير توليد قالی های كرمان شد با اين شرايط زمينه بازگشت نقوش قبل از جمله نگاره های ريزتر و زمينه های پر نقش و نگار قبل از دوره كلاسيك فراهم شد و نقش سبزيكار بيش از پيش معمول گرديد.
از معروفترين استادان طراحی فرش كرمان می توان از خاندان شاهرخی، پاك گوهری ، ارجمندی و مايل ياد كرد كه نقش بسياری در شهرت و رونق فرش كرمان در قرن اخير دارند.

 

نوشته: هاله خیرالدین فعال فرش

منبع :