رنگ و رنگرزی

رنگرزی طبیعی (قسمت هشتم: رنگرزی با نیل ، نیل واسپرک وتاثیر میزان رنگ مصرفی دررنگ حاصله)

از دیر باز رنگرزان برای بدست آوردن رنگهای تازه وگذشتن از سد محدود کننده سه رنگ اصلی قرمز،زرد،ابی،از مخلوط رنگهای طبیعی استفاده می‌نمودند.


رنگهای اصلی طبیعت یعنی قرمز،ابی،زرد،را با رنگهای متداول طبیعت میتوان به دست آورد.در نسخ قدیمی ملاحضه میگردد.که برای بدست آوردن انواع رنگهای که از رنگ اصلی آبی مایه میگیرد.تنها از نیل استفاده میشده است.این روش هنوز هم رایج است برای بدست آوردن انواع سبزها وبنفش هاابتدا به طرق مختلف اول خامه پشم را باروناس،قرمز دانه،اسپرک ویا چوب زرد رنگ میکنند.سپس خامه رنگ شده رابهخم نیل فرو میبرند.
انواع قرمزها تبدیل به بنفش وانواع زردها تبدیل به سبز میشود. روشنی وسیری رنگ وهمچنین تمایل آنها به آبی را میتوان با مدت زمان رنگرزی در خم نبل کنترل کرد.وانواع خاکستری ها را میتوان باترکیب رنگهای مختلف وپوست اناردردندانه آهن به وجود آورد.از مخلوط پوست انار وقرمزدانهویا سماق وقرمزدانه با حضور دندانه آهن خاکستری سیر نزدیک به مشکی بدست می آید.پوست گردو نیز به منظور بدست آوردن انواع قهوه ای زیتونی،کدر وخاکستری همراه باسایر رنگها استفاده میگردد.رنگهای قهوه ای را با مخلوط روناس ودانه های ایران با دندانه های کروم ویا آهن نیزمیتوان بدست آورد.قبلا گفته شده است که رنگ های روناس وقرمزدانه بااسیدهای معدنی نارنجی ودر حمام قلیایی بنفش میباشد.عدهای از رنگرزان قالی از این خاصیت برا بدست آوردن چنین زمینه های استفاده میکنند.این عمل غلط باعث خواهدشدکه رنگ در مجاورت عوامل مختلف رگه رگه شده وباعث ایجاد یک ناهماهنگی در زمینه فرش میکند.
(نیل)
بوته نیل را بشر هزاران سال پیش شناخته است.در متون قدیمی مدارکی وجود دارد که نشان میدهد هند ومصرآنرا بخوبی شناخته وآنرا مصرف میکردند.
اصل این گیاه از هند است واز آنجا به سایر نقاط برده شده است.امروزه زراعت نیل فقط به مقدار محدودی در هند کشت میشود.نیل های شیمیایی به مقدار زیادی از زراعت واستفاده آن کاست.
رنگ یا رنگ کرمانی عبارت است از پودری سبز رنگ که از طریق آسیاب کردن برگهای رنگ بدست می آید.این پودر بدون بو وبا طعمی تلخ است که در مجاورت آب قراربگیردایجاد یک رنگ تیره می نمیاید.
(نیل طبیعی)
از نباتاتی که بتوان رنگ آبی وسورمه ای بدست آوردبسیار محدود و3یا 4گونه بیشتر نیست.(مانند نیل،وسمه،آفتابگردان)که تنها دارای اهمیت بیشتری می باشد.واز آنجا که در ایران نیل برای تهیه الیاف قالی اهمیت داشته آن را بهتر باز می شناسیم.
نیل گیاهی است که بوته آن دو سال عمر میکند.ضخامت تنه آن حد واکثرا دو سانتیمتر است.دارای برگهایی شبیه به اقاقیا که بیشترماده رنگی ایندیگو در آنها جمع شده است.(بین40تا75درصد) گل نیل به شکل گل آقاقیا که به بهم پیوسته هستند.رنگ آن در انواع مختلف فرق میکنند. رنگهای سفید،صورتی وارغوانی در انواع مختلف دیده میشوند میوه اینگیاه مانن مانند فلفل سبز بسیارتیره میباشد.این انه ها را در اوایل بهارویا پاییزکشت مینمایند.برای اینکه دانه ها زودتر سبز شوندگاهی آنهارا در ابتدا یک یا دوروز خیس کرده وسپس میکارند.
(ترتیب درو بوته نیل)
قسمت فوقانی بوته نیل(ده سانتیمتر بالاتر از خاک)را با داس درومیکنند.سپس قطعات بریده را در آفتاب خشک میکنند.دسته دسته سپس قطعات بریده را در آفتاب گذاشته هراز گاهی زیرورو کرده تاکلیه برگها خشک شود.سپس از شاخه جدا میکنند ودر حوضچه های مخصوص چوبی ریخته وروی چوبها را چوب سنگین میگذارند وتا (5سانتیمتر بالا از برگها)حوضچه ها را پر از آب میکنند.پس از چند ساعت تخمیر برگها شروع میشود وگاز کربنیک واکسیژن از آنها تصاعد میشود.وروی سطح حوضچه کف سفیدی ظاهر میگردد.آب حوضچه ابتدا زرد سپس سبز میشود.پس از تکمیل تخمیر آب را از برگها جدا میکنندودر ظرف فلزی دیگری میریزن وهم میزنندوجود اکسیژن هوا باعث اکسیده کردن محلول میشود.ورنگ آن آبی پررنگ میگردد.رسوب در ته ظرف رسوب میکند گاهی برا یسریعتر رسوب کردنآمونیاک یا سود اضافه میکنند.سپس آب را خالی ورسوب باقی را حرارت میدهندتا آب آنتبخیر شود.وشکل خمیر در آید سپس از صافی عبور میدهندخشک میکنند تیکه نیل را بریده قطعه قطه میکنند یا به شکل پودر در می آورند.
(روش شناسایی نیل)
1)از حرارت دادن نیل بروی چراغ گازبخار سرخ رنگی تصاعد میشود که اگر شیشه ای را بالای ان قراردهیم.تولیدسوزنهای براق کریستالیزه میکندکه این ماده را ایندیگوئن میگویند.
2)با سوزندان نیل دارای بوی مخصوصی است.
(اثرات مواد مختلف بر نیل)
نیل در آب حل نمیشود ،موادآلی مانندالکل اتر درنیل تاثیر زیادی ندارد.اسید سولفوریک نیل را حل میکند اسیدنیتریک نیز آن را حل نموده وزرد میکند.
(سولفات ایندیگو)
نیلی را که تبدیل به گرد شده است با دوبرابر وزن خودش اسید سولفوریک مخلوط میکنند.مدت دوروز آنرا راکد میگذارند.سپس آنرا در حمام بخارکم کم حرارت میدهند.خمیری را که به این طریق بدست می آید به سهولت میتوان در آب حل نمود.معمولا آنرا با 18برابر وزن خودش با آب رقیق نموده بمصرف میرسانند.
(روشهای مختلف رنگرزی بانیل)
نیل یکی از قدیمی ترین مواد رنگدار است که بشر باآن سروکار داشته وچون تنها رنگ آبی از نیل وچند گیاه مشابه آن بدست می آیدرنگرزان قدیم کوشش داشته اند.که روشهای گونا گونی برا استفاده از آن بدست آورند بیشتر روشها منسوخ شده وبشر ازخم نیل وآمونیاک وهیدرو سولفیت سدیم استفاده میکننددررنگرزی نیل بایستی به نکات زیر توجه نمود.
1)نیل تنها در محیط قلیایی حل میشود.
2)نیل در حمام رنگ به عنوان مشتق بی رنگ است.
3)تنظیم مقداراسیدی بودن محلول
4))دوروش کلی در حرارت تشکیل خمره های نیل وجود دارد.
الف)روش سرد:این روش بین رنگرزان قالی بیشستر طرفدار دارد قدیمی ترین روش رنگرزی نیل است.حرارت حمام بین 20تا 45 درجه سانتیگراد قرار میدهند.وکلیه الیاف حیوانی ونباتی را با آن رنگ میکردند ونتیجه ای که بدست می آوردند رضایتبخش بود. در تابستان برا گرمی خماز آفتاب ودرزمستان کمی حرارت میدادند اما این روش وقت زیادی میگیرد.

رنگرزی پشم با اسپرک)
گفتیم که اسپرک یکی از قدیمی ترین رنگهای زردی ست که تا کنون در ایران رواج داشته است واکنون نیز با وجود پیدا شدن رنگهای شیمایی بواسطه ارزانی وفراوانی هنوز اهمیت خود را از دست نداده. روش رنگرزی بسیار ساده است.
عدم وجود دندانه در پشم جذب رنگ را بمقدار زیاد کاهش میدهد.وهمچنین درثبات آن نیز تاثیر فراوانی داراد.
مهم ترین دندانه که در رنگرزی اسپرک بکار میرود دندانه زاج سفید است.اسپرک همراه این دندانه زرد خالص میدهد.که با دندانه های دیگر چنین رنگی بدست نمیآد.وهمچنین ثبات آن در برابرنور فوق العاده است.
(رنگرزی پشم با اسپرک ودندانه زاج سفید)
در رنگرزی اسپرک با پشم وابریشم فقط از روش قبل ازرنگ استفاده میکنند.چون اسپرک بدون دندانه جذب پشم نشده ورنگ آن بسیار پریده وثبات آن بسیار ناچیز است.معمولارنگرزی اسپرک بدون وجود اسید انجام میگیرد.مگر آنکه از طریق رنگ ودندانه توام استفاده شود.در کارگاههای رنگرزی قالی در رنگرزی بااسپرک کمی گچ یا مواد قلیایی نظیر کربنات وسودبه حمام اضافه میکنند.ومعتقد هستند که وجودمواد قلیایی کمی رنگ را شفاف ترونارنجی میکند.
بحرحال وجود اسید های معدنی مانند اسید سولفوریک واسید کلریدریک باعث کدری رنگ شده وثبات آن در برابر نور وشستشو میکاهد.

مواد وابزار لازم:نیل واسپرک،اسید اگزالیگ،دندانه(آلومینویم)،بشر1000سی سی(شستشوآلیاف)،بشر600سی سی چهار عدد،شیشه ساعت،ترازو دیجیتالی،آب،بن ماری (حرارت)
شرح آزمایش:ابتدا 20گرم الیاف را با کمک ترازو دیجیتالی به چهار دسته 5گرم تقسیم بندی کرده برا ی شستشوی اولیه (چربی زدایی ) دربشری حاوی 600سی سی آب و8/1 مایع شوینده می اندازیم(سر الیاف ها را گره زده تا در حین عمیلیات رنگرزی در هم پیچیده نشوند) سپس بشر را در بن ماری در دمای 80درجه می گذاریم .به مدت 10دقیقه بعد ازبه پایان رسیدن ده دقیقه الیاف را با آب سردشستشو می دهیم.
[Det: 3gr/lit ,tim:10 min⁡ at:80,l:g:30:1
(3*600)/1000=1/8 صابون= L:G محاسبات شستشو←600 = 20*30 :
1 3g
X 600
دراین آزمایش میخواهیم به رنگ آبی بوسیله نیل ورنگ سبز با ترکیب نیل واسپرک دست یابیم.ابتدا دودسته الیاف را با اسپرک طبق آزمایشات قبل رنگرزی میکنیم.دودسته الیاف دیگر را با نیل رنگرزی میکنیم عمل احیاء(لوکو)به دلیل اینکه نیل در آب حلال نمیباشد.بعد رنگ زردی که با اسپرک بدست آوردیم را با کمک محلول نیل رنگ سبز به دست می آوریم.
به شرح زیر←
رنگ زرد←5/1گرم،اسیداگزالیک3سی سی،دندانه25/0،زمان:45،(50 به 1 : ال به جی )
رنگ آبی←حمام(1)← رنگ نیل 4/0، 10سی سی آب،5/0گرم سود،5/2گرم هیدرو،
رنگ آبی←حمام(2)←رنگ نیل 05/0، 10سی سی آب،3/0گرم سود،5/1گرم هیدرو،
به این ترتیب که نیل حمام 1و2 راجداگانه دربشرریخته و10سی سی آب را به آرامی ریخته وخوب هم میزنیم تا جایی که محلول کف کده وبوی بد ماهی از آن تصاعد شود سپس سود وپس از آن هیدرو را اضافه میکنیم.بعد آب بشر را به حجم 300می رسانیم.(آب باید به آرامی بروی ماده ریخته شود تااکسیژن هوا مخلوط نشود.وبروی رنگ حاصله تاثیر نگذارد) بعد حمام ها را به مدت 20دقیقه در دمای محیط میگذاریم دمای 20تا 30درجه سانتیگراد(حمام سرد)بعد الیاف هارا بیرو ن آورده و آوایزان میکنیم طوریکه باکسیژن هوا به طور یکنواخت اکسید شود سریع تغییر رنگ میدهد.سپس حمام سه وچهار که بااسپرک رنگ کردیم را در محلول لوکو(نیل)می اندازیم تا رنگ سبز به دست بیاوریم الیاف ف سه چهار همدر محلول نیل به مدت 20رقیقه نگه میداریم.بعد بیرون آورده در معرض هوا قرار میدهیم تا با اکسیژن هوا اکسید شودمثل رنگ آبی طوری آویزان میکنیم که به طور یکنواخت اکسید شود.سپس هرچهار حمام را برا شستشویی نهایی در400گرم آب وصابون 3گرم در دمای 60 درجه میگذاریم.تا رنگهای جذب نشده از الیاف جدا شود.
محاسبات←
(کالاوزن*درجدول ه موجود مواد)/(!آزمایشگاه در موجود مواد)
مواد موجود در آزمایشگاه←[اسید:5%،دندانه:100%،رنگ:100%،پشم:5گرم
اسپرک =(30%*5)/(100%)=01/5
اسید =(3%*5)/5=3cc
دندانه =(5%*5)/(100%)=0/25

مشاهدات»
حمام(1)← الیاف را فقط با نیل رنگ کرده رنگ سورمه ای (کاربنی) دست م یابیمبه علت بیشتر بودن نیل نسبت به حمام دو
حمام(2)← الیاف را فقط با نیل رنگ کرده وبه علت کمتر بودن نیل سبزروشن می شود.
حمام(3)←ابتدا زرد بوده بعد در محلول نیل (ب) قرارداده رنگ سبز تیره می شود
حمام(4)← ابتدا زرد بوده بعد در محلول نیل (الف) قرارداده رنگ سبز روشن می شود.

نتیجه گیری:در این آزمایش به این نتیجه رسیدیم که با ترکیب ورنگرزی دوگیاه طبیعی می توان به تونالیته های مختلف رنگ دست یابیم.

نویسنده: معصومه صالحی

منبع :