رنگ و رنگرزی

رنگرزی طبیعی (قسمت یازدهم:رنگرزی الیاف پشم با رنگ گیاهی بدون تانن وبا تانن به صورت مخلوط وتاثیر بدست آمده در هررنگ بدست آمده)

روناس از قدیم الایام در کلیه زبانها مترادف با رنگ قرمز بوده است انواع مختلف بوته روناس را می توان در بیشتر کشورهای عالم یافت رونا در کشور مکزیک در قاره ظظامریکا از گیاهان بومی است.این گیاه در نقاط سردسیر وگرمسیرعالم میروید.ولی در آسیای واروپا بیشتراز تمام عالم یافت میشود.

نوعی روناس *** در سیبریه،چین وژاپن میرویدوانواع دیگرآن درهند،ایران،آسیای صغیرواروپا بطور فراوان پیدا میشود.
روناسی که در ایران میروید بیشترازنوع... است. این بوته از ایران توسط سوداگران عرب به اسپانیا و از آنجا به جزایر مینورکاوپیرمونت برده شد. پس از قرون وسطی برای بار دوم توسط یکی از اهالی جلفای اصفهان برده شد. قسمتی از روناس که حاوی رنگ است ریشه ی آن میباشد. رنگ در بین پ.سته خارجی، ریشه و مغز چوبی آن قرارگرفته است. رنگ در این حالت به صورت گلوکزید میباشد که آن را میتوان از مغز و پوسته ی خارجی جدا نمود. اگر از مقطع عرضی ریشه ی رناس را قطع نموده و مشاهده کنیم معلوم میشود که رنگ پسته ی خارجی قرمز تیره مایل به قهوه ای میباشد و بسیار نازک است و مغز ریشه نیز دارای رنگ قرمز بسیار روشن میباشد و قسمت حاوی رنگ سرخ را کامل مینماید. مهمترین ماده ای که در این قسمت فرارگرفته است اسیدرابیتیریک میباشد که ترکیبی از شکر و آلیزارین ماده رنگی میباشد.مقدار این ماده بیشتر بستگی به نوع زمینی دارد که بوته گیاه در آن میروید تا نوع خود روناس. به تجربه ثابت شده است که انواع این گیاه که در زمینهایی که دارای کربنات کلسیم است کشت شده اند ماده رنگ دار آن به مراتب بیشتر از روناسی است که در سایر زمینها روئیده است. در رنگرزس فقط از ریشه ی روناس استفاده میشود و برگ و ساقه ی آن غذای بسیار مناسبی برای گاو و گوسفند میباشد. اگرچه پس از تغذیه دام رنگ شیر کمی قرمز میگردد و کره ی آن نیز زرد رنگ میشود. و این رنگ وقتی که دام از ریشه تغذیه کند بسیار بیشتر میشود ولی اثر سوئی در شیر و کره ندارد.
طرز تهیه ی ریشه ی روناس:
روزهای آخر پائیز ریشه ریشه ی روناس را از خاک بیرون می آورند و خشک میکنند. عمل خشک شدن را ممکن است به منظور تسریع در آن در کوره های مخصوص در حرارت 60 درجه سانتی گراد انجام داد. ولی این عمل از ماده ی رنگی روناس میکاهد.رنگرزان رقالی در روستاها روناس را در آفتاب خشک می کنند.ولی بهترین طریقه خشک کردن روناس در سایه است.
(گل روناس)
ریشه روناس را قبلآساییده تبدیل به گرد میکنندوسپس 20برابرآن آب سردریخته وبا 3درصداسید سولفوریک مدت دوساعت بهم میزنند.تا محلول اسید در آن نفوذکند.آنوقت آنرا با پارچه تمیز صاف نموده وباقیمانده در پارچه را چند بارابتدا بامحلول رقیق کربنات سدیم وسپس آنرا خشک کرده ساییده تبدیل به گرد میکنند این گرد را گل روناس مینامند.مقدار گل به دست آمده به ترتیب فوق معادل 45تا50درصدریشه روناس میباشد.

جفت←
درختی بلند با برگهای خزان کننده.با ارتفاعی از 4 متر به بالا تا حدود 12 متر.با تنه ای فشرده.پوشیده از پوست ضخیم خاکستری رنگ که دارای شکافهای عمیق و سرشار از تانن یا مازوست.
مشخصات :این درخت در ایران به دو گروه complantae وQuercus تعلق دارند.که گروه نخست عموما در مناطق گرمتر و خشک و در زمینهای با خاک فقیر می رویند.گروه دوم متعلق به مناطق معتدل.بارانی و خاکهای غنی است.**این گیاه سطح وسیعی از دشتها و کوههای کازرون را پوشانیده است. دارای برگهای بیضوی دندانه دار و نوک تیز است. گل های آن به صورت سنبله ای آویزان است. میوه آن که در پیاله ی چوبین قرار دارد،دارای پوست چوبی است. علاوه بر این روی مغز بلوط پوست نازک شیری رنگی نیز وجود دارد که بعد از خشک شدن قهوه ای تیره می شود.این پوست به جَفت موسوم است.جفت ماده ای گس و تلخ و دارای بویی مخصوص است. مردم قدیم کازرون و به خصوص روستای دوان جفت را به دو گونه خشک می کردند.گونه ای از آن را که به وسیله آتش خشک می کنند جفت لُوی می گویند و گونه ای دیگر آن که در آفتاب خشک می شود به جفت کَلگ موسوم است.جفت کلگ نسبت به جفت لوی دارای مزه تلخ تر و از نظر خاصیت دارویی دارای اهمیت بیشتری است.**
گل :سبز متمایل به زرد.
میوه :بلوط منفرد یا 3_1 تایی.نیمه کروی.پوشیده از خز.کرکهای فراوان و تشکیل شده از فلسهای تخم مرغی شکل.
موسوم گل :اردیبهشت ماه.
انتشار جغرافیایی :جنگلهای شمال از جلگه های سواحل دریای خزر تا جنگلهای کوهستانی مازندران تا استارا.جنگلهای گلی داغ گلستان.گردنه خیاران.مینودشت.دامنه ی غربی سلسله جبال زاگرس مشرف بر خلیج فارس.کرمانشاه.کردستان.اطراف شیراز.کازرون.بوشهر و دشت ارژن.
جفت یا Tan.در اصطلاح به پوست آرد شده درخت بلوط اطلاق می شود.گونه های مختلف بلوط برای رنگرزی به کار می رود.کانون ماده ی رنگی پارانسشیم پوستی ساقه ی بلوط یافت می شود.این درخت دو پوست دارد.پوست رو نازک و تنها دارای یک ماده سرخ رنگ کدر است.برای تشخیص جفت ابتدا آن را می ساییم و مدت یک ساعت در آب می جوشانیم و سپس مدتی آن را به حال خود می گذاریم.در این حالت محلول تدریجا نغییر رنگ می دهد و رسوبی تولید می کندکه به صورت کریستال ته نشین می گردد و محلول رنگ قرمز کدر و حالت ژلا تینی دارد.
برگها و جوانه های این گونه بلوط مورد حمله ی حشرات قرار می گیرد و فرآورده ای به نام برمازو یا برمازوی یا خر نوک به وجود می آورد برمازو در اثر نیش حشره ای به نام cynipequercus به برگ بلوط و خز نوک در اثر نیش حشره ی دیگری به نام andeicus – fecundeta به جوانه این درخت تولید می شود.
از انجا که این ماده دارای مقدار زیادی تانن است.برای رنگرزی با ان نیازی به دندانه نیست.اما استفاده از دندانه نیز خالی از فایده نیست.

دندانه قلع← برای این دنانه ورنگ روناس از دوروش دندانه قبل از رنگ ورنگ ودندانه توام میتوان استفاده کرد. رنگهای حاصله از ندانه بسیار شفاف میباشدوثبات این رنگ از رنگهای بوجود آمده با دندانه کروم وزاج سفیددر برابر نورکمتر میباشد.ازاین دندانه بیشتر برای بدست آوردن رنگهای پشت گلی،قرمزکمرنگ وسرخابی استفاده میکنند.
دندانه قلع بیشتر برای رنگرزی قرمزدانه برای بدست آوردن رنگهای بسیار شفاف صورت میگیرد.ازبین املاح قلع مناسبتر ازهمه کلرورمیباشد.درمورد سایر رنگها این دندلنه رابخوبی میتوان بکاربرد.ولی ثبات آن به خوبی دندانه کروم نیست.این دندانه بیرنگ بوده ودرروی رنگ تاثیر نامطلوبی نیز ندازد.

مواد و ابزارمورد نیاز:الیاف پشم،آب،مایع شوینده ،رنگ روناس،دندانه الومینیوم،اسید،شیشه ساعت اگزالیک،بشر1000(شسشو)،4عدد بشر 500سی سی (حمام)،ترازودیجیتالی،بن ماری(حرارت) ،پی پت حبابدار،
شرح آزمایش:
شرح آزمایش:ابتدا 20گرم الیاف را با کمک ترازو دیجیتالی به چهار دسته 5گرم تقسیم بندی کرده برا ی شستشوی اولیه (چربی زدایی ) دربشری حاوی 600سی سی آب و8/1 مایع شوینده می اندازیم(سر الیاف ها را گره زده تا در حین عمیلیات رنگرزی در هم پیچیده نشوند) سپس بشر را در بن ماری در دمای 40درجه می گذاریم .به مدت 10دقیقه بعد ازبه پایان رسیدن ده دقیقه الیاف را با آب سردشستشو می دهیم.
[Det: 3gr/lit ,tim:10 min⁡ ,l:g:30:1

محاسبات شسشو:
3gr 1000 (3*600)/1000=1/8→صابون شستشو
x 600 X
L:G→30→20gالیاف →30*20=600 آب شستشو←

مرحله دوم:سپس الیاف ها را به حمام ها اضافه میکنیم.
حمام 1)حاوی 250سی سی آب+3سی سی اسید اگزالیک+،1/0 روناس+دندانه(قلع) 25/0
حمام 2): حاوی 250سی سی آب+3 سی سی اسید+دندانه(قلع) 25/0 + 5/0 جفت و10%روناس
حمام 3): حاوی 250سی سی آب+3 سی سی اسید+دندانه(قلع) 25/0 + 10% جفت و5%روناس
حمام4): ): حاوی 250سی سی آب+3 سی سی اسید+دندانه قلع +جفت

نموداررنگرزی:

       4        3            2      1                  حمام
20% 20% 20% 20% رنگ گیاهی تانن دار
3% 3% 3% 3% اسید اگزالیک
______ 2% 4% 6% رنگ گیاهی بدون تانن
5% 5% 5% 5% دندانه
        L:G

بعد ازشتشو و جداسازی هردسته الیاف 5گرمی را به حمام های حاوی آب واسید ودنانه اضافه میکنیم سپس رنگ را بعد از 5 دقیقه به هر حمام به اندازه خواسته شده اضافه میکنیم هم می زنیم ودر بن ماری در دمای 40درجه حدود 20دقیقه طول میکشد تا به دمای جوش برسد 90دقیقه در دمای جوش می ماند به طور کل میتوان زمان حمام ها را به 100دقیقه تخمین زد پس از پایان مدت مورد نیاز حمام ها را از بن ماری بیرون آورده تا به دمای آن از جوش(100)به 80برسدسپس الیاف ها را تخلیه وشستشو می دهیم.

مواد موجود در آزمایشگاه←[اسید:5%،دندانه:100%،رنگ:100%]

L:Gدرجدول50= محاسبه آب حمام ها←
50 1g (5*50)/1=250cc
X 5gالیاف
محاسبات درصد←
(کالاوزن*درجدول ه موجود مواد)/(!آزمایشگاه در موجود مواد)

(2) جفت رنگ=(5%*5)/(100%)=25%
(4) جفت رنگ=(15%*5)/(100%)=75%

→اسید(3%*5)/(5%)=3

مشاهدات:دراین آزمایش مشاهده میکنیم که:
حمام (1)←رنگ الیاف نارنجی شده
حمام(2)←کمی روشن تر از حمام یک
حمام(3)←رنگ الیاف نارنجی روشن شده
حمام(4)←الیاف به خود رنگ خیلی کم گرفته رنگ کرم روشن

نتیجه گیری:دراین آزمایش به این نتیجه میرسیم که جفت تمایل کمتری نسبت به رنگرزی الیاف پشم دارد.

نویسنده: معصومه صالحی

منبع :