نقوش و طرح های فرش

آموزش طراحی سنتی(قسمت اول)

در ابتدا به بررسی مفهوم طراحی میپردازیم تا ببینیم منشا طراحی از کجا پدیدار گشته

 

محیط اطراف ما را اشکال و طرحهای متفاوت دربر گرفته اند که هرکدام از آنها به طریقی مفهومی را دربر می گیرند و یا بیان کنندهٔ موضوعی خاص میباشند. شکل ، مفهومی است گسترده و بسیار فراگیر که هر مورد قابل تصوری را دربر میگیرد اعم از شکل ظاهری اجسام تا کلمات، ارقام، حروف و نشانه های مختلف که هرکدام به طریقی ذهن ما را متوجه مفهوم خاصی میکنند. مثلاً کلمه «آب» که ذهن ما را متوجه سیال بودن، تشنگی، جاری بودن … می کند و یا شکل دایره که مفهوم کامل بودن، بسته بودن و … دربر دارد. به طور کلی می توان گفت که هر شکل نشانه ای است، نشانه ای که مفهومی جدا را زنده می کند و نشانه ها بر دو گونه اند : نمادین و غیرنمادین . زمانی که میخواهیم مفهوم «درخت» را نشان دهیم می توانیم آنرا با کلمهٔ درخت و با نشان و شکل خاص آن  مشخص کنیم ، اما آیا مفهوم عشق ، دوستی ، تفکر و از این دست را که جنبه بیرونی ندارند را می توان با نشانه مفهوم کرد؟ اینجاست که « نماد» به کمک ما می شتابد و عشق را مفهوم می کند.پروفسور گوستاویونگ در کتاب « انسان و سمبلهایش » می نویسد: «وقتی انسان برای گنجانیدن بعضی مفهوم ها در نشانه با مشکل روبرو شد، دست به دامن نماد می گردد چرا که نماد قدرت بیان او را افزایش می دهد.» نشانه ها اشکالی هستند قراردادی که انسان در طول تاریخ بوجود آورده است. H نشان حرف هشتم از حروف لاتین می باشد که در هر کلمه ای نقش خاصی را ایفا می کند، اینکه چرا این شکل و نشانه به عنوان حرف هشتم حروف لاتین انتخاب و قرار داده شده، معلوم نیست، مهم آنست که ما در طول تاریخ گذشته آنرا از گذشتگان گرفته و پذیرفته ایم.نشانه ها به سبب اینکه بیانگر شکل ظاهری اجسام هستند، معمولاً در تمامی فرهنگ ها و تمدن ها مفهومی مشترک را بیان می کنند ولی نماد چون ریشه در فرهنگ و ذهن مشترک یک تمدن دارد در هر فرهنگی دارای معنا و مفهوم خاصی است و اگر برخی نمادها در فرهنگ های مختلف معنای مشترک دارند به علت نقطه اشتراک بودن آن مفهوم در آن فرهنگ ها می باشد. به عنوان مثال «اژدها» در فرهنگ ایرانی نماد شیطان و روح پلید است و در فرهنگ چینی ها نمادی مقدس و مظهر قدرت و پاکی است. از طرفی « بته جقه» هم نماد ماهی است و هم نماد سرو خمیده، پس میتوان گفت که بته محل تلاقی دو فرهنگ مختلف می باشد .

طراحی و نمادها در قالی ایرانی

محیط اطراف ما را اشکال و طرحهای متفاوت دربر گرفته اند که هرکدام از آنها به طریقی مفهومی را دربر می گیرند و یا بیان کنندهٔ موضوعی خاص میباشند. شکل ، مفهومی است گسترده و بسیار فراگیر که هر مورد قابل تصوری را دربر میگیرد اعم از شکل ظاهری اجسام تا کلمات، ارقام، حروف و نشانه های مختلف که هرکدام به طریقی ذهن ما را متوجه مفهوم خاصی میکنند. مثلاً کلمه «آب» که ذهن ما را متوجه سیال بودن، تشنگی، جاری بودن … می کند و یا شکل دایره که مفهوم کامل بودن، بسته بودن و … دربر دارد. به طور کلی می توان گفت که هر شکل نشانه ای است، نشانه ای که مفهومی جدا را زنده می کند

نشانه ها بر دو گونه اند : نمادین و غیرنمادین . زمانی که میخواهیم مفهوم «درخت» را نشان دهیم می توانیم آنرا با کلمهٔ درخت و با نشان و شکل خاص آن  مشخص کنیم ، اما آیا مفهوم عشق ، دوستی ، تفکر و از این دست را که جنبه بیرونی ندارند را می توان با نشانه مفهوم کرد؟

z1

اینجاست که « نماد» به کمک ما می شتابد و عشق را مفهوم می کند.پروفسور گوستاویونگ در کتاب « انسان و سمبلهایش » می نویسد : «وقتی انسان برای گنجانیدن بعضی مفهوم ها در نشانه با مشکل روبرو شد، دست به دامن نماد می گردد چرا که نماد قدرت بیان او را افزایش می دهد.» نشانه ها اشکالی هستند قراردادی که انسان در طول تاریخ بوجود آورده است. H نشان حرف هشتم از حروف لاتین می باشد که در هر کلمه ای نقش خاصی را ایفا می کند، اینکه چرا این شکل و نشانه به عنوان حرف هشتم حروف لاتین انتخاب و قرار داده شده، معلوم نیست، مهم آنست که ما در طول تاریخ گذشته آنرا از گذشتگان گرفته و پذیرفته ایم.نشانه ها به سبب اینکه بیانگر شکل ظاهری اجسام هستند،

معمولاً در تمامی فرهنگ ها و تمدن ها مفهومی مشترک را بیان می کنند ولی نماد چون ریشه در فرهنگ و ذهن مشترک یک تمدن دارد در هر فرهنگی دارای معنا و مفهوم خاصی است و اگر برخی نمادها در فرهنگ های مختلف معنای مشترک دارند به علت نقطه اشتراک بودن آن مفهوم در آن فرهنگ ها می باشد. به عنوان مثال «اژدها» در فرهنگ ایرانی نماد شیطان و روح پلید است و در فرهنگ چینی ها نمادی مقدس و مظهر قدرت و پاکی است. از طرفی « بته جقه» هم نماد ماهی است و هم نماد سرو خمیده، پس میتوان گفت که بته محل تلاقی دو فرهنگ مختلف می باشد .

z2

نماد ، زبان گویای هر فرهنگ و تمدن است که ریشه در تاریخ آن تمدن دارد. با بررسی طرح ها و نقوشی پیدا شده در غارهای متعلق به ماقبل تاریخ پی به ذوق و فطرت هنرمندانهٔ انسان های اولیه می بریم که اکثراً با تقلید از طبیعت و محیط اطراف و با کمک از فطرت ناخودآگاه خود نقوش بدیع و انتزاعی آفریده اند.این طرحها بیشتر جنبه آیینی داشته و ارضاءکننده فطرت پرستشگر انسان می باشد که در نقاشی های خود با یاری گرفتن از نیرویی غیبی سعی در غلبه بر طبیعت و دشمنان خود دارد، کشیدن تصاویری که در آنها حیواناتی را نشان می دهد که به وسیله انسانها شکار می شوند نشان از آن دارد که خود را برتر و قوی تر از دیگر مخلوقات نشان دهد. در طرح هایی که انسانهای اولیه از خود بجای گذاشته اند نشانی از جنبه تزیینی و زیباشناسانه نمی بینیم و این بعدها در مسیر هدف هنرمند قرار گرفت. انسان در وحله اول جنبه کاربردی قضیه را مد نظر قرار داد و طراحی را وسیله ای برای بیان افکار، اندیشه ها، آداب و مذاهب خود بکار برد، طراحی وسیله ای شد برای ارتباط بین انسان ها که در مسیر تکاملی خود، منجر به اختراع خط شد . طراحی زبانی است زنده که عواطف و روحیات درونی هنرمند را عیان می کند و به او این امکان را میدهد که به راحتی با دیگر انسانها ارتباط برقرار نماید

z3

انسان طرح هایش را بر در و دیوار غارها و بعد بر روی بیشتر د ست ساخته های خود اعم از سفال، ابزار و وسایل زندگی و نیز بر روی فرشها و زیراندازهایش حک کرد و به این طریق در دنیایی از طرح و نقش فرو رفت ، دنیایی پر از طرحها و رنگهای متفاوت. با شنیدن اسم طراحی سنتی  اولین موردی که به ذهن می رسد طرح های تزیینی با ترکیبی از ختایی ها و گلهای شاه عباسی همراه با اسلیمی و … می باشد. در این که موتیف ها ( واگیره یا تکرار)  جزء طرحهای سنتی هستند شکی نیست اما طرحهای سنتی فقط به چند عنصر و یا چند موتیف خاص محدود نمی شود و در اصل طراحی سنتی مشتمل است بر طرح ها و نگاره هایی که نشان دهندهٔ فرهنگ، آداب و رسوم و سنتهای رایج در جامعه مربوطه می باشند، که حال این مقوله نیز همانند بسیاری موارد دیگر از یک تمدن در گذر زمان و با تغییر و تحول در فرهنگ و آداب و رسوم آن جامعه، تغییر  می یابد و چهره ای نو که دربرگیرندهٔ سنت های قدیمی است به خود می گیرد.طراحی سنتی هم جنبه معنوی و کاربردی دارد و هم جنبه ظاهری و تزیینی. ازنظر معنوی شامل تمامی نمادها و نشانه هایی است که به شکلی مفهومی خاص را بیان می کنند و در اصل قسمتی از فرهنگ و سنت یک جامعه هستند و از نظر ظاهری حسن زیباشناسانه و ذوق سرشار هنرمند طراح را عیان می کند که با استفاده از هنر طراحی و ظرافت های موجود در آن، اثری بس زیبا و دلفریب بجای می گذارد.

z4

منبع: نقشان

منبع :