رنگ و رنگرزی

رنگرزی طبیعی (قسمت شانزدهم: بررسی امکان رنگرزی الیاف سلولزی(پنبه)با استفاده ازرنگهای گیاهی)

گیاهی از تیره اسپرکها که جزو تیره های نزدیک کوکناریان هستند واکثرا آنرا جزتیره کو کناریان به حساب می آورند.این گیاه در سردسته گیاهان تیره اسپرکها است وهمه مشخصات گیاهان این تیره رادارد.دارای برگهای متناوب ودراز ونسبتا باریک است.گلهایش سفیدیا زردهستند وبه شکل خوشه در انتهای ساقه قرار گرفته اند.

تعداد کاسبرگهایش بین 4تا8متغیراست.پرچمهایش نیز بین 3تا 10عددتغییر می کند.میوه اش به شکل کپسول یک حفره ای است.از گیاهان این تیره نزدیک به 30گونه شناخته شده اند.از قبیل اسلیح، اسلیخ، جهری، زعفرانیمنی، بلیهه، ویبه، ویهه، بکم، لیرون، طفشون، بلیخاء.
اسپرک←زرد طبیعی
اسپرک یکی ازمهم ترین زردهای طبیعی است که 5000سال قبل تاکنون در ایران وسایر نقاط جهان مورد استفاده رنگرزان قرار گرفته است.ثبات آندر برابر نور مخصوصا درروی ابریشم بسیار عالی میباشد.کلیه قالیهای ایران که هنوز شفافیت خودرا از دست نداده اند.با اسپرک رنگ شده اند.تقریبا در هر لغت نامه وفهرست قدیمی نامی از اسپرک ورنگرزی آن برده شده است.برای اهمیت آن شرحی در لغت نامه دهخدا برای اسپرک آورده شده است.ذکر میگردد.«اسپرک به هندی اسم اکلیل الملک است(تحفه حکیم مومن)»گیاهی است زرد که بدان جامه رنگ کنند.وبعربی زریر گویند(رشید،سروری،غیاث برهانی)رنگی است که رنگرزان جامه سبز بدان زرند(مویدالفضلا)
ورس وآن گیاهی شبیه سمسم است ونسبت آن بلاد یمن است. وبس میکارندآنرا تابیست سال باقی باشد(منتهی الارب)
چوب زردرنگی است که آنرا خرد کرده وجوشانده وبا آب آن چیزی رابه رنگ زرد ملون کننده وآن رابروی چدن کشند.وبه رنگ آبی بی نظیر در می آید.که آنرا نفتی اسپرک گویند ورنگی مطبوع است.
اسپرک گیاهی است دوساله از خانواده که درآسیای میانه ایران اروپا به صورت خودرووحشی زیاد دیده میشود.وبه واسطه آن که ثبات آن در برابر نور بیشتراز هر زرد طبیعی ست.درگذشته موارد استفاده زیادی در رنگرزی پارچه ،فرش ،چرمسازی،داشته است . اسپرک بر دونوع است.
نوع اصلی وکشت شده آن که برای استفاده از ماده رنگی آن کشت وزرع میکنند.رنگ بوته آن سبز روشن است.وشاخه ای آن باریک وبلند وطول آن بین یک تا یک ونیم متر است.قبل از کشف رنگهای مصنوعی کشت اسپرک در اروپا رواج فراوان داشتوولی اکنون بیشتر در ترکیه،ایران،افغانستان کشت میشود.کشت اسپرک در ایران بیشتر در کرمان،خراسان ویزد است.
2)نوع وحشی آن که دارای شاخ وبرگ زیاد وگل کم تری است.دراراضی مرطوب وشن زار زیاد دیده میشود.تمام قسمتهای اسپرک دارای ماده رنگی میباشد ولی در ریشه آن کمتر میباشد.وهمینطور در قسمت بالای بوته مخصوصا گلها دارای ماده رنگی بیشتری میباشد.
(طرز برداشت محصول اسپرک)
در ماههای آخربهار واویل تابستان تخم اسپرک رادر زمین پاشیده وموقعیکه بزرگ وبارورشده بوته آن را کندهوچند روزی در آفتاب میگذارند خشک شود.ریشه وقسمتهایکه در خاک بوده بواسطه کمی رنگ آن از بوته جدا میکنند.بقیه را خرد میکنند .اسپرک چون گیاهی ارزان وخودرو است کمتر در آن تقلب میشود.گاهی علف هایی که شبیه به اسپرک است بااسپرک مخلوط می کنند که از کمی قدرت رنگی آن میتوان آن راتشخیص داد.
(رنگرزی پشم با اسپرک)
گفتیم که اسپرک یکی از قدیمی ترین رنگهای زردی ست که تا کنون در ایران رواج داشته است واکنون نیز با وجود پیدا شدن رنگهای شیمایی بواسطه ارزانی وفراوانی هنوز اهمیت خود را از دست نداده. روش رنگرزی بسیار ساده است.
عدم وجود دندانه در پشم جذب رنگ را بمقدار زیاد کاهش میدهد.وهمچنین درثبات آن نیز تاثیر فراوانی داراد.
مهم ترین دندانه که در رنگرزی اسپرک بکار میرود دندانه زاج سفید است.اسپرک همراه این دندانه زرد خالص میدهد.که با دندانه های دیگر چنین رنگی بدست نمیآد.وهمچنین ثبات آن در برابرنور فوق العاده است.
گردو← از تیره ژوگلانداسه
نوعی که در ایران است از نوع ژوگلان رژیا می باشد.این درخت در کرانه های دریای خزردر بعضی نقاط جنگلهای شمالی،طوالش وبابا کوه وجود دارد.درخت گردودر ارتفاعات کم تا ارتفاع 1500متر از سطح دریا دیده میشود.این گیاه ازنوع درختان بسیار جالب طبیعت است که به استثنای زمینهای بسیار خشک یا بسیار نمناک وخاکهای بسیارمتراکم ویا شنی فقیرهمه گونه خاک را می پسندد.
درخت گردو یک پایه است وارتفاع آن به 10تا20متر می رسد.برگهای مرکب دارند که هریک 7تا 9 بر گچه دارد.گلهای نر به شکل سنبله ای درازدر کنار ساقه های جوان ظاهر میشود.وگلهای ماده دوتایی سه تایی وگاه منفرد دیده میشود.عمر این درخت بسیار زیاد وجوب آن نسبت به سایر چوبها بسیار گران در تمام قسمتهای گردوماده مازوجی به طور فراوان یافت میشود.در ایران بیشتر از پوست میوه آن استفاده میکنند.
مقدار ماده مازوجی در پوست گردو بین (30تا35)درصد میباشداگر پوست گردوی تازه را با دست مالش دهند.پس از مدتی سیاه شده وبه سختی از دست پاک میشود.عکس العمل های شیمایی املاح مختلف بروی گردو ومانند پوست اناروسماق میباشد.اگر پوست گردو را بجوشانند.محلول قهو ه ای مایل به قرمزی بدست می آید.دندانه مختلف نتایج زی را با پوست گردودر رنگرزی پشم بدست میدهد.
1)دندانه زاج سفید3با درصداسید اگزالیک رنگ نارنجی تیره
2)بیکرومات پتاسیم با درصداسیداگزالیک رنگ فهوه ای روشن
3)سولفات مس با 3درصد اسید اگزالیک رنگ قهوهای متوسط
4)کلرور استانو با3درصد اسید اگزالیک رنگ نارنجی تیره
5)سولفات آهن با 3درصد اسید اگزالیک رنگ خاکستری تا مشکی
اسیدها رنگ محلول را روشنتر میکند.
(دندانه آهن)
رنگرزی با دندانه آهن به دوطریقاست1)دندانه قبل از رنگ 2)رنگ ودندانه توام دندانه
پشم در حالت اول به طریق معمول دندانه داده میشود.سپس با مقدار متناسب رنگ به مدت دوساعت رنگرزی را ادامه میدهند.وگاهی در حمام رنگ از یکدرصد اسید نسبت به وزن پشم استفاده میشود.
درحالت دوم ابتدا پشم را به مدت یکساعت به مقدار مناسب ماده رنگی رنگ میکنند.سپس حرارت حمام راپایین می آورند.ودر همان حمام دندانه را اضافه مینمایند.ورنگرزی رابه مدت یکساعت تا یک ساعت ونیم ادامه میدهند.
دلیل آنکه پشم را مدتی بدون دندانه رنگ میکنند آنست که از ترکیب رنگ ودندانه ورسوب آنها در خارج از لیف در حمام جلوگیری کنند.

 

روناس←
روناس← رنگ روناس از قدیمی ترین ایام شناخته و موردتوجه بشربوده است. درتورات ونوشته های قبور فراعنه بدست آمده است.بمدارکی بر میخوریم که راجع به رنگرزی با روناس است. در ایران ازقدیمی ترین ایام روناس را میشناسند.وبا آن رنگ میکردند.روشهای رنگرزی روناس که اکنون در روستاهای ایران رایج است.وسینه به سینه از گذشته های دور تا امروز منتقل شده است.نشانه آنست که موطن اصلی روناس همانطور که شایع است ایران میباشد.وطول آن بین50 تا100سانتی متر است.ودارای برگهای سبزی است که اگر آنرا بادست مالش دهند لکه های مشکی روی دست میماند.وشاخه های آن دارای تیغه های کوچکی میباشد.ودراواخرفصل بهاردارای گاهای کوچکی میشود.که میوه آن سیاه به اندازه دانه خردل است.ودارای طعم شیرینی میباشد.وروی آنرا کرک گرفته است.درایران بهترین روناس مخصوص شنزار اطراف یزد است.
(لاک روناس)
گرد روناس را در محلول 30درصدسولفات آلومینویم یا زاج سفید جوشانده پس از یکساعت درمحلول مساوی یک درصدوزن روناس سود اضافه میکنند.رسوب حاصله را صاف کرده خشک میکنند.پس از خشک کردن مجددا آنرا کوبیده بنام لاک روناس استفاده می کنند.

پوست انار←(پوست انار←زرد طبیعی شماره(7))
در ایران پوست انار موارد استفاده زیادی در رنگرزی دارد ومیتوان گفت که بیشتر از هر گیاه مازوج داربرای بدست آوردن رنگهای خاکستری وتیره از آن استفاده میشود.ومقدار ماده مازوجی آن تا40درصد میرسد.در جنگلهای شمال ایران نوع وحشی آن بسیار زیاد است.که دارای میوه های ریزوکوچک تر از انار معمولی ست.وبنام (گلنار فارسی) مشهور است.این گیاه یک پایه ای وعمر آن متجاوز از 20سال استرنگ گل آن قرمز است در گذشته از گل آن به عنوان یک رنگ قرمز از استفاده میشد.وامروزه نیز در قسمتهای مختلف هنداز گل اناری برای رنگ قرمز استفاده میشود.پوست انارراهمراه با کربنات سدیم در رنگرزی پنبه به کار میبردند.وگاهی از این روش همراه باسایر رنگهای گیاهی مانند زعفران برای به وجور آوردن رنگهای متنوع استفاده میشده است.پوست تازه اناراز سفید تا سرخ تغیر میکند.وپس از خشک شدن کمی تغییر میکند.این پوست دارای رنگ ماده زرد مایل به قهوه ای است که رنگرز از آن استفاده میکند.وبدون دندانه نیز میتوان آنرا در رنگرزی بکار برد.ولی ثبات آن کاملا رضایتبخش نیست.بهترین حلال برای پوست انار آب میباشد.که اگر به دقت مقدار رنگ وسایر موادحل شده را خشک کرده ووزن کنند.حدود 40تا 55درصد نسبت به انارهای مختلف فرق دارد.
(تاثیرمواد مختلف شیمایی درپوست انار)
1)اسیدهای معدنی رنگ محلول را سرخ مینماید.
2)مواد قلیایی رنگ محلول را تبدیل به سرخ مایل به قهوه ای میکند.
3)املاح آهن رنگ محلول راابتدا سبزوسپس مشکی مینماید.
4)سولفات مس رنگ محلول راسبززیتونی مینماید.ورسوب قهوه ای در حمام ایجاد میکند.
5)دندانه قلع محلول رازرد میکند.واگر مدتی این محلول راکد بماند.تولید رسوب مینمیاید.
با استفاده از پوست انار به صورت ترکیبی با مواد رنگزای طبیعی دیگرنیز می توان فام های متنوعی را بدست آورد.به طور مثال فام نارنجی در ترکیب با اسپرک وفام های قهوه ای در ترکیب با روناس واسپرک حاصل میشود.مهم ترین عامل رنگی در پوست انارگراناتین است.که به شکل الکاییوئدی وجود دارد.
مواد وابزار لازم:پوست انار،گردو،روناس،اسپرک ،دندانه(آلومینویم)،بشر1000سی سی(شستشوآلیاف)،بشر600سی سی چهار عدد،شیشه ساعت،ترازو دیجیتالی،آب،بن ماری (حرارت)،الکترولیت
شرح آزمایش:ابتدا 20گرم الیاف پنبه را با کمک ترازو دیجیتالی به چهار دسته 5گرم تقسیم بندی کرده برا ی شستشوی اولیه (چربی زدایی ) دربشری حاوی 600سی سی آب و8/1 مایع شوینده می اندازیم(سر الیاف ها را گره زده تا در حین عمیلیات رنگرزی در هم پیچیده نشوند) سپس بشر را در بن ماری در دمای 80درجه می گذاریم .به مدت 10دقیقه بعد ازبه پایان رسیدن ده دقیقه الیاف را با آب سردشستشو می دهیم.
[Det: 3gr/lit ,tim:10 min⁡ at:80,l:g:30:1
(3*600)/1000=1/8 صابون= L:G محاسبات شستشو←600 = 20*30 :
1 3g
X 600
بعد محتوای حمام ها راآماده می کنیم.
حمام(1):پوست انار5/1گرم، دندانه5/0 آب 250گرم،الکترولیت gr/lit16
حمام(2): روناس 5/1گرم، دندانه5/0 آب 250گرم،الکترولیت gr/lit16

حمام(3): اسپرک 5/1گرم، دندانه5/0 آب 250گرم،الکترولیت gr/lit16
حمام(4):گردو 5/1گرم، دندانه5/0 آب 250گرم،الکترولیت gr/lit16
درحمام ها ابتدا آب والکترولیت ودندانه ریخته وبه مدت 5دقیقه در دمای محیط بماند بعد الیاف ورنگ را میریزیم.سپس حمام ها را در بن ماری میگذاریم 20دقیقه طول میکشد تا به دمای جوش میرسد سپس 90دقیقه در دمای جوش می ماند.بعد حمام ها را بیرون آورده تادمای آن پایین بیاید به 80برسد سپس تخلیه وشستشوی الیاف.

نمودار رنگرزی:

4 3 2 1        حمام
گردو       اسپرک روناس پوست انار رنگزای گیاهی
%30 %30 %30 %30 میزان رنگ گیاهی
5% 5% 5% 5% دندانه
16 16 16 16 الکترولیت
       

L:G

محاسبات←
(کالاوزن*درجدول ه موجود مواد)/(!آزمایشگاه در موجود مواد)
مواد موجود در آزمایشگاه←[الیاف5g ،دندانه:100%،رنگ:100%] انار پوست =(30%*5)/(100%)=1/5g
دندانه =(5%*5)/(100%)=0/25
الکترولیت=(250*16)/1000=4g

L:Gدرجدول50= محاسبه آب حمام ها←
50 1g (5*50)/1=250cc
X 5gالیاف
مشاهدات←حمام(1):بخاطر رنگرزی الیاف با گیاه تانن دار(پوست انار)ووجود دندانه رنگ زرد روشنی به خود گرفته.
حمام(2):بخاطر رنگرزی با الیزارین(روناس)رنگ الیاف صورتی کمرنگی شده.
حمام(3):بخاطر رنگرزی بارنگینه فلاوئوئیدها(اسپرک)زرد بهتری نسبت به حمام یک داده زرد قناری
حمام(4): بخاطر رنگرزی الیاف با گیاه تانن دار(پوست گردو)ووجود دندانه رنگ تیره به خود گرفته به رنگ تیره که رنگ آن خاکستری شده.
دراینجا برای رنگرزی از اسید نمیتوانیم استفاده کنیم زیرا الیاف پنبه در اسید از بین میرود بنابراین با رنگرزی با الکترولیت مقدار جذب رنگینه را بالا میبریم.

نتیجه گیری←به این نتیجه میرسیم که الیاف پنبه درمقایسه باالیاف پشم بخاطر نداشتن گروههای کربوکسیل توانایی جذب یون های فلزی(دندانه)را بسیار کم دارد.الیاف سلولزی قدرت رنگ پذیری کم تری نسبت به الیاف دیگر دارد.

نویسنده: معصومه صالحی

منبع :