نقوش و طرح های فرش

پیشینه طرح خشتی در هنر و فرش ایران(تخت جمشید ،پازیریک) (قسمت دوم)

پیشینه قالی‌بافی در ایران و جهانپیشینه قالی‌بافی مقدمه جهان قدیم در عهد باستان به سه تمدن مغربیان، یعنی تمدنهای سامی، یونانی و رومی و مشرقیان شامل چین و هند و مرکزیان یعنی ایرانیان تقسیم شده بود. در این میان ایرانیان که بخشی از آن‌ها خانه نشین و بخشی دیگر بدوی بودند محدوده‌ای از شط فرات تا آسیای غربی و مرکزی وحتی سرحدات چین و از روسیه تا مصب شط سند را اشغال کرده بودند.


در حدود ۳۰۰۰ سال قبل چینی‌ها تنها تولید کنندگان ابریشم و پارچه‌های ابریشمی بودند. آن‌ها این صنعت را حداقل ۵۰۰۰ سال به صورت یک راز در خاندان سلطنتی خود حفظ کردند. تا اینکه به واسطه یک ماجرای عشقی پرده از روی این راز برداشته شد. در قرن دوم بعد از میلاد شاهزاده خانمی چینی که عاشق یک شاهزاده ایرانی شده بود تصمیم گرفت تا برخلاف نظر خاندان سلطنتی برای ازداوج با معشوقش به ایران فرار کند. او در زمان فرار مقداری زیادی تخم نوغان را در لای به لای گیسوانش مخفی کرد و به ایران آورد و به این ترتیب نوغانداری از ایران به سراسر جهان راه پیدا کرد.
واژه قالی مشهور‌ترین واژه در زبان فارسی امروزی برای زیراندازی که گره بافته باشد و پرز داشته باشد، قالی است و فرش واژه‌ای است که در مورد هر نوع گستردنی همچون گلیم، حصیر، قالی و حتی سنگفرش‌های آجرین خیابان‌ها نیز به کار می‌رود. در فرهنگ‌های فارسی واژه قالی بصورت قالی نیز بکار رفته است. بنابراین نمی‌توان با صراحت بیان کرد که این واژه حتما می‌بایست با قاف نوشته شود. برخی از محققان معاصر کوشیده‌اند ریشه‌ای برای این کلمه ارائه بدهند و از آن جمله «قالیقلا» که نام شهری در قفقاز است را عنوان کرده‌اند. لیکن هیچ گونه سیر تحولی از این نام تا رسیدن به واژه قالی بیان نداشته‌اند و از سویی دیگر عده‌ای نام این شهر خیالی را کنار گذاشته و واژه قالی قلعه را به عنوان ریشه کلمه قالی بیان نموده‌اند (چه آنکه در بین آذری زبان‌ها قلعه را گلا یا گالا تلفظ می‌کنند).از طرفی دیگر روستاهای بسیاری در ایران یافته می‌شوند که نام قالیباف برآن‌ها نهاده شده است. به هر حال بررسی چندین متن و کتیبه پهلوی نشان دهنده واژه‌ای است که تا پیش از این پربین یا daren ترجمه می‌شد و در چندین متن امروزی به صورت ابریشمین یا Saren تصحیح می‌گردد. در کلیه این متون واژه مورد نظر به مفهوم زیرانداز به کار رفته است. در متونی دیگر نیز این واژه شالین یا حتی Vasnem خوانده می‌شود. لیکن می‌توان آنرا به صورت Kalen کالین و یا قالین نیز ترجمه کرد که این امر بعید نسیت چرا که اولاً تبدیل کاف آغازی در عبارات قالین تلفظ می‌کنند. کما اینکه در شمال خراسان، نیز باصری‌ها، ایزد خواستی‌ها داراب، در کامفیز، مرودشت و کربال استان فارس و در دشمنزیاری کهکیلویه و بویراحمد این واژه به صورت قالین تلفظ می‌گردد. از سوی دیگر بسیاری از دانشمندان ریشه قالی را از آن ایلات ترک نشین می‌دانند حتی اگر چنین فرضی را نیز صحیح بدانیم خواهیم دید که در بین کلیه این قبایل واژه قالی به‌‌ همان گونه تلفظ فارسی پهلوی است.

قالی پازیریک
(به انگلیسی: Pazyryk Rug) قدیمی‌ترین فرش دنیا است که در سال ۱۳۲۸ (۱۹۴۹) توسط سرگی رودنکو، باستان‌شناس روس در دره پازیریک در کنار اشیاء باستانی دیگری در در گور یخ‌زده یکی از فرمانروایان سکایی کشف شد. دره پازیریک دره‌ای کوچک در شمال کوهستان آلتایی (در جنوب سیبری مرکزی و در ۷۹ کیلومتری مرز مغولستان) است.
قالی پازیریک یک قالی پشمی با رنگهای زنده‌است. این فرش چهارگوش تقریبا مربع بوده و ابعاد آن ۱٫ ۹۸ در ۱٫ ۸۹ متر است. نقش‌هایی که در آن دیده می‌شود شامل تصویر سوارکاران، آهوهای در حال چرا کردن و جانوران افسانه‌ای با سر عقاب و بدن شیراست و حاشیه‌ای گل‌دار دارد. سرگی رودنکو پس از بررسی ساختار فرش و نگاره‌های آن متوجه شباهت زیاد نقش‌مایه‌های این فرش با نقش برجسته‌های تخت جمشید شد. (اوپی، ص ۲۶: ۲۸)
بیشتر پژوهشگران این قالی را از دست‌بافت‌های پارت‌ها و یا ماد‌ها می‌دانند. اما همچنان درباره تاریخچه حقیقی این فرش نظریه‌های متفاوتی ارائه شده است که بی‌تاثیر از جریان‌های سیاسی به‌ویژه ایران‌ستیز نبوده است. نتایج آزمایش رادیواکتیو قدمت گورهای دره پازیریک را تا قرنهای پنجم و چهارم پیش از میلاد نشان داده‌است.. قدیمی‌ترین نمونه قالی ایرانی که یافته شده قالیچه‌ای است با نقوش اصیل هخامنشی که در گور یخ‌زده یکی از فرمانروایان سکایی در دره پازیریک در ۸۰ کیلومتری مغولستان بیرونی پیدا شده و قالی پازیریک نامیده می‌شود. پژوهشگران این قالی را از دست‌بافت ‌هایپارت‌ها و یا ماد‌ها می‌دانند.
قالی ایرانی از دیرباز معروف و مورد استفاده بوده. گزنفون تاریخ‌نگار یونانی در کتاب سیرت کوروش می‌نویسد: «ایرانیان برای این‌که بسترشان نرم باشد قالیچه زیر بستر خود می‌گسترند.»
سالنامه چینی سوئی‌سو در دوره ساسانی از فرش پشمی ایران به عنوان کالای وارداتی به چین نام می‌برد.

محقق: مهسا برآبادی

منبع :