نقوش و طرح های فرش

قالی ها و قالیچه های تصویری دوره قاجار(قسمت چهارم)

دلایل افول و پیشرفت قالیچه های تصویری


با به وجود آمدن صنعت عکاسی و علاقه ناصرالدین شاه به عکس و عکاسی در سال 1280هجری موجب شد که موضوعات تازه ای وارد هنرهای تصویری در آن زمان شود و بخصوص در قالیچه های "نقش شاهی "اثر بگذارد . نصب قالیچه های تصویری بر روی دیوار دگرگونیهایی را در کاربرد فرش بوجود آورد و قالیچه را از روی زمین و زیرپا به روی دیوار منتقل کرد و آن را به صورت تابلوی نقاشی در آورد . قالیچه های تصویری بیشتر در تصاحب طبقات بالا مثل : ثروتمندان شهری و خوانین دهات و ایلات بود و باعث اختلاف قیمت بین قالیچه های تصویری با دیگر قالیچه ها بود.
دو دلیل عمده که باعث افول قالیچه های تصویری گردید عباتنداز:
1- دلایل اقتصادی 2- دلایل اجتماعی و فرهنگی
از دلایل اقتصادی باید به بی توجهی غربی ها به این قالیچه ها و عدم صادرات آنها دانست.
از دلایل اجتماعی و فرهنگی می توان گفت : بافتن این قالیچه ها کار هر بافنده ها ای نبود ، زیرا بافتن تصویر ، مستلزم داشتن تبحر لازم در بکار بردن تناسبات و رنگهای مشخص بود . دوم تهیه ی نقشه برای
بافندگان شهری عامل دیگری در بالابردن قیمت می شد ، زیرا نقشه ی این قالیها می بایست توسط نقاشان ورزیده تر انجام گیرد و نقشمایه به صورت تمام نقشه باشد .
حال آنکه در قالیهای سنتی ، قالی باف این مشکلات را ندارد و این موارد بیشتر در مورد بافندگان شهری صدق می کرد و بافندگان عشایری و روستایی در گیر این مشکلات نمی شوند و تصاویر را با آزادی عمل و بدون نقشه شطرنجی و با رنگهای قراردادی می بافتند و چه بسا دیده شده که حیواناتی مانند شیر را به رنگ سیاه ویا آبی هم بافته اند . (تناولی – 1368 – ص 15 )

نتیجه گیری
با بازگشت به سابقه حضور تصویر شاهان در هنر ایران می توان دریافت که تصویر سازی شاهان در ایران ، سابقه طولانی دارد . در دوران قبل از اسلام ایران ، تصاویر شاهان و موضوعات مربوط به آنها برروی صخره ها
و دیوار کاخها و سکه ها و ظروف سیمین و زرین و... ثبت شده اند . در ایران عصر اسلامی نیز برخی موضوعات شاهانه قبل از اسلام مورد توجه قرار گرفته است و کتابهای شاهنامه می تواند دلیلی بر این علاقه مندی باشد . باوجود این ، حضور جدی تصویر بر روی قالی از عصر قاجاریه به بعد است که به طور یقین ،شرایط اجتماعی و فرهنگی خاص آن دوره تسریع بخش این حضور بوده ، شاید بتوان گفت یکی از دلایل حضور تصاویر بر روی قالیها اثرگذاری برخی از پیشرفتها و هنر ها از جمله :
الگوهای چاپ سنگی و تصاویر آنها و نیز الگوهای مصورسازی شده و حضور عکاسی در زمان ناصرالدین شاه و آشنایی با عکسهایی بعنوان "پرتره" توسط نقاشان غربی و نیز تولید آثار نقاشی از چهره های شاهان و خانواده های آنها است ، اما از عوامل دیگری که در شکل گیری قالیچه های تصویری می توان ازآن یاد کرد الهام گرفتن هنرمندان قالی از نقاشی قهوه خانه ای نیز می باشد . اما نکته حائز اهمیت این است که هنرمندان قالی باف تصاویر شاهانی را که از اهمیت و جایگاه اجتماعی و شخصیتی بسیاری برخوردار بوده اند در قالیهای خود می بافته اند .

منابع و ماخذ
تناولی ، پرویز ، 1368 ، قالی و قالیچه های تصویری ،تهران ، سروش
صوراسرافیل ، شیرین ، 1381 ، طراحان برزگ فرش ایران، تهران ، سروش
ژوله ، تورج ، 1392 ، شناخت فرش، تهران ،یساولی

منبع :