اساتید فرش

ابراهیم میرزایی

مصاحبه کننده : آرزو پایدارفرد کارگاه رنگ و نقطه فرش دستباف تاریخ مصاحبه : 91/4/27 

 

ساعت 10 صبح – کارگاه استاد : اصفهان- دروازه دولت – خیابان سپه – کوچه تلفن خانه – ساختمان خانه فرش

استاد عبدالله میرزایی بیش از 40 سال در زمینه­ ی طراحی و رنگ فرش دستباف سابقه دارند. آغاز فعالیت ایشان در سن بسیار کم و 10، 11 سالگی بوده است. از استادان آقای میرزایی، استاد احمد ارچنگ، استاد جعفر رشتیان، استاد حاج عباس کرباسیان، استاد مهدی­یی را می توان نام برد. استاد میرزایی بیش از4 سال است که با دانشگاه هنر اصفهان همکاری دارند و کارگاه رنگ و نقطه فرش را برای دانشجویان رشته فرش تدریس می­کنند.

رنگ و نقطه ی نقشه ی فرش از دروس کارگاهی مقطع کارشناسی رشته فرش است که با هدف آشنایی دانشجویان فرش با رنگ‌هاي کاربردی و سنتی فرش و چگونگی رنگ و نقطه كردن طرح‌هاي فرش در 2 واحد 4ساعته ارائه می­گردد.

نقشه­ای که استاد در حال نقطه کردن آن بودند بنابر گفته­ی ایشان، طرح قاجار است البته برگرفته از طبیعت و قاجار است در ابعاد پرده­ای، حاشیه فرش کتیبه­ای و طرح گچبری کارشده است.

- منظور از گچبری، طرح گچبری است یا از نظر رنگی، فرش ملهم از گچبری است؟

استاد: در طرح گچبری رنگ­ها متناسب با طبیعت تغییر می­کند. نسبت به متن رنگ ها محدودتر و نزدیک به هم هستند.

استاد می­فرمایند: طرح قاجار، رنگ­های سنتی خود را داراست البته برای این طرح در فرش از ترکیب­های جدید رنگی نیز استفاده می­شود که در چهارچوب رنگ­های شناخته شده­ی فرش است. ما در نقشه­کشی فرش، اصالت طرح و رنگ قاجار را حفظ می­کنیم و اگر بخواهیم دقیقا همان طرح و رنگ­های فرش یا بناهای تاریخی قاجاریه را استفاده کنیم به تکرار و تقلید می­افتیم و طرح­ها کلیشه ای می­شوند. ما در همان چهارچوب، دست به ترکیب نقش،رنگ برای ایجاد نو­آوری می­زنیم.

- تاثیر کاشی­کاری نیز در طرح و رنگ فرش قاجار دیده می شود؟

استاد : بله همان رنگ های زمان قاجار چون صورتی و ارغوانی ها و همان رنگ هایی است که در طبیعت در گل ها و گیاهان دیده می­شود. مثلا اگر در طرح، گلِ رز کاربرد داشته، نمونه­ی همان رنگ از طبیعت، ساخته می­شود مثل قرمز، صورتی سیر و روشن، لیمویی و طلایی؛ گل رز سفید و مشکی هم داریم که در رنگ­آمیزی­ها دیده می شود. که به این گل­های طبیعت گرایانه، گل قاجاری یا گل لندنی و بیشتر گل فرنگ گفته می­شود. چرا که چه از لحاظ رنگ­آمیز و چه طرح نزدیک به نمونه­ی طبیعی است.

- بازار کدام رنگ­ها بهتر است؛ قاجاریه با الگوهای طبیعت گرایانه و گل فرنگ با تنوع رنگی بالا یا دوره­های قبل از قاجار مثلا طرح و رنگ­های صفویه با رنگ­های خاص خودش؟

استاد : نمی­توانیم بگوییم که صفویه بهتر از زندیه و قاجاریه است یا بالعکس. مهم ارائه دادن کار خوب است معمولا زمانی که کار خوبی به سبک صفویه انجام شود اینطور تصور می­شود که سبک صفویه در رنگ خوب است در حالی­که وقتی طرح و رنگ خوب و نو و اصولی ارائه شود چه صفویه و قاجاریه یا هر دوره و سبکی دیگر باشد مورد توجه بازار و مشتریان خاص خود خواهد بود.

- رنگهای رنگ­ آمیز فرش چه رنگ­هایی هستند؟

استاد : رنگ هایی هستند با خاصیت معدنی که تبدیل به پودر می شوند. برخی از این رنگ­ها به دلیل کاربرد و قدرت رنگی، رنگ­های مادر یا اصلی هستند چون لاجورد، شنجرف(لاکی)، سینکا، اُخرا، گِل ماشی و سُرنج که با این رنگ­های اصلی انواع ترکیب های متنوع به­دست می­آید چون درجه رنگ­های سبز ساقه­ای روشن و سیر، سبز مینایی و ... . از جوهر رنگ هم برای برخی رنگ­ها مثل سبز یا مشکی استفاده می­شود. گاهی از رنگ­های صنعتی هم که امروزه گاه مرسوم شده استفاده می­شود.

- معمولا فرش اصفهان چه حداقل یا حداکثر رنگی امروزه دارد؟

استاد : حداقل حدود 11 و 12 رنگ ولی حداکثر تا 70 ، 80 رنگ می­رسد مخصوصا در مورد طرح­های با ظرافت و پُرکار از نظر فضاسازی چون شکارگاه و نگارگری.

- لطفا در مورد آبی­ها در فرش اصفهان، که از رنگ­های خاص و پرکاربرد در فرش این منطقه است، توضیحاتی بدهید؟

استاد : می­توانم به آبی فیروزه­ای سیر و روشن، آبی خیلی روشن که به آبی ماسی معروف است، اشاره کنم. آبی­های خیلی تیره نیز در فرش اصفهان داریم که سورمه­ای­ها هستند و با پودر سینکا(رنگ سفید) تونالیته ایجاد می­کنند. فیروزه­ای مسجدی، فیروزه­ای دریایی و فواصل این تنالیته­ها به شکلی هستند که بافنده در انتخاب نخ دچار اشتباه نمی­شوند یعنی خیلی تنالیته­ها نزدیک به هم نیستند.

- تفاوت رنگی که برای رنگ کردن متن و گل­ها در نقشه استفاده می­شود­ با رنگِ مورد استفاده برای نقطه کردن چیست؟

استاد : برای رنگ گل­ و برگ­­ها و زمینه، بَست رنگ باید کم باشد ولی رنگ نقطه پرمایه­تر و غلیظ­تر است. در رنگ­های با غلظت بالا کمی شکر برای جلوگیری از ترک­خوردگی به رنگ اضافه می­شود. صمغ(عربی) نیز برای چسبندگی بیشتر رنگدانه­ها و رنگ روی کاغذ کاربرد دارد. برای یک کاسه رنگ دو سه قطره صمغ کفایت می­کند.

در پایان رنگ­گذاری و نقطه­کردن، روی کار روغن جلا می خورد تا این تخته نقشه چند بار قابلیت بافت داشته باشد چرا که روغن جلا علاوه بر ایجاد شفافیت و براق کردن رنگ­های تخته نقشه، باعث محافظت نقشه در برابر سرما و آب و ... می­شود و به مرور هم با کشیدن یک دستمال خیس دوباره جلای خود را به­دست خواهد آورد.

- نظر شما در مورد استفاده از نرم­افزارهای طراحی و رنگ­گذاری فرش چیست که در بین دانشجویان فرش با استقبال مواجه شده و در عین حال محدودیت­های زمانی را کم کرده، یعنی در زمان بسیار کم می­توانیم از یک طرح کاتالوگ رنگی متنوع و کاملی داشته باشیم؟

استاد : هیچوقت کار کامپیوتری نمی­تواند کار دست را بگیرد. من تکنولوژی را رد نمی­کنم ولی واگذاری صد در صد کار دست به نرم افزار نیز اصلا قابل قبول نیست. مشاهده می­کنید من در کارگاهم کامپیوتر دارم و بسیار خودم و پسرم از امکانات نرم افزارهای مختلف کمک می گیریم اما به دید یک ابزار به آن نگاه می­کنم نه هنر. معمولا کارهای کامپیوتری که در بیرون انجام می­شود و تعدادی هستند متاسفانه اثر را خراب می­کند چون بدون شناخت و دانستن اصول طراحی فرش و حتی سبک­های فرش تنها با تقسیم فرش به عناصر و جابه­جایی و چرخاندن و کوچک و بزرگ کردن نقشمایه­ها صرفا جهت زیبایی علاوه بر اینکه اصالت طرح را از بین می­برند اکثر طرح­های کامپیوتری شبیه هم شده است که هر دو مورد از معظلات هنر فرش ایرانی است. متاسفانه از روی نا آگاهی و به دلیل قیمت مناسب، استقبال هم می­شود. مثلا ترنج طرح بنده با لچک طرح استاد بزرگی مثل ارچنگ و ... را با هم ترکیب می­کنند و با تغییراتی که صرفا جهت زیبایی است و نمی­شود آن­را طراحی فرش ایرانی نامید به بازار عرضه می­کنند. اما هنوز بنده مشتری های خودم را دارم که ارزش کار دست را درک می کنند و سفارش­های خوبی هم دارم.

استاد : بنده معتقدم بخشی از کار دست به ذهن و روح هنرمند بر می­گردد. روح هنرمند در اثر، جریان دارد و انتقال این جریان با نرم افزار امکان پذیر نیست. عشق

ایمان باور و ... مفاهیم عمیقی هستند که همواره پشتوانه­ی محکمی برای هنرهای سنتی ما بودند که بواسطه استفاده نادرست از تکنولوژی از بین خواهند رفت و وقتی این پشتوانه­ها نباشد، مطمئنا نسل حاضر و دانشجویان ما هیچ دوستی و انس با هنرهای دستی و روش حفظ آنها نخواهند داشت.

- چگونه می­توان در بین دانشجویان فرش با دروسی چون طراحی و رنگ و نقطه، علاقه و انگیزه ایجاد کرد؟

استاد : بنده در دانشجویانم علاقه ایجاد کردم چون کاری که به دانشجو می­دهم یک طرح بسیار عالی است و پیشنهاد رنگی هم که به دانشجو می­دهم، رنگ­های بسیار پر جاذبه است. همواره دانشجویان می گویند که سر کارگاه شما خسته نمی­شویم. از دانشجویان خرده و ایراد نمی گیرم. به دانشجویان دلداری می­دهم چرا که با بازدید از بازار گاهی با نظرات نامناسبی از سوی بازاریان مواجه می شوند که مثلا این رنگ­ها مرده است و انگیزه شان کم می شود اما من واقعیت را به آنها می­گویم که اگر با تلاش در رشته و حرفه خود فعالیت کنید مطمئنا یک طراح، بافنده و یا یک تولید کننده­ی موفق خواهید بود اما اگر صرفا فکر شما تجاری باشد بدانید که خیلی­ها تا به حال دنبال سود اقتصادی بودند و طرح های انبوه تولید کردند و تکرار زیاد این طرح­ها، ارزش طرح و رنگ را از بین برده است در مواردی.

- مراحل آموزش رنگ و نقطه فرش به چه شکل است؟ کارگاه رنگ و نقطه­ی فرش چگونه توسط شما مدیریت می شود؟

استاد : ابتدا شرحی درباره­ی رنگ­های سنتی فرش داده می­شود. سپس طرح­های خوب در اختیار دانشجویان قرار می­گیرد و یا طرح های خودشان را نقطه می­کنند. نقطه کردن یا خفت ورچین کردن ابتدایی برای بدست آوردن مهارت و رفع اشکالات طراحی با مداد است در حالی­که نقطه کردن نهایی با قلم مو ست و نیاز به مهارت بالایی دارد. رنگ و نقطه با نرم­افزارهای طراحی نقشه فرش هم برای دانشجویان خوب است خوبه ما دانشجویان را تشویق می کنیم که کار با این نرم­افزارها را نیز یاد بگیرند اما سیستم یک ابزار است در دست هنرمند نه اینکه هنرمند در خدمت انواع و اقسام نرم افزارها باشد.

- نظر شما در مورد تفاوت قیمت فرش دستباف و ماشینی چیست؟

استاد : ارزان بودن فرش بد هست و اینکه یک دانشجو نمی­تواند برای شروع زندگی­اش یک فرش دستباف خریداری کند بسیار بدتر. نگاه امروز به فرش، نگاه صنعتی است که از لحاظ تنوع و قیمت، فرش ماشینی متنوع تر و ارزان تر است ولی مضرات خود را هم داراست؛ ترکیبات مصنوعی، سُرب داشتن و حتی شیوه­های سفیدبافی و چاپ در فرش ماشینی از معایب بزرگ است. پیشنهاد می­کنم اگر قدرت خرید فرش دستباف برای جوان­ها وجود ندارد از بافت­هایی مثل گبه استفاده کنند. دانشجویان فرش بهترین کمکی که به خود و جامعه می

توانند بکنند این است که فرش نیاز خود را، خودشان تولید کنند.

- اوضاع اقتصادی، سیاسی و اجتماعی فرش را در ایران چگونه می بینید؟ آیا رشته­ی دانشگاهی فرش به اجتماع فرش کشور کمک کرده است؟

استاد : تا 30 – 40 سال گذسته تولید فرش بصورت تفننی بود و به تعداد انگشت دست تولید کننده متعهد و خوب داشتیم بنابراین فرش مقام اول جهانی داشت. اما بعد از انقلاب و با شروع جنگ، بازار کاذب برای فرش بوجود آمد و کسانی وارد این کار شدند که تنها دنبال سود اقتصادی بودند و خیلی ها حتی شغل خودشان را رها کردند و به دید تجارت به فرش نگاه کردند... از طرفی فقر و نداری در طبقه­ی بافندگان و نبود سیاست­گذاری­های درست باعث بوجود آمدن واسطه­ یا دلالانی در فرش شد که نه سود را بافنده می برد و نه استاد کار فرش. بنده هم ناچارم به همان دلال، فرشم را بفروشم که سود اصلی را نه من می­برم و نه بافنده.

- نقشه فرش­هایی داشتید که از آنها غیرقانونی کپی­برداری شود؟ راهکار مناسب برای جلوگیری از این قبیل مشکلات در هنر طراحی فرش چیست؟

استاد : بله بوده­اند اما در حال حاضر مرکز ملی فرش، نقشه­ی فرش را ثبت می­کند و این خیلی ارزش دارد. کارها شناسنامه دار می­شود و پیگرد قانونی دارد. فقط طراحان و بافندگان باید به مرکز و شرکت سهامی فرش مراجعه کنند و اقدامات لازم را جهت شناسنامه دار کردن طرح خود انجام دهند.

منبع : کارشناس ارشد هنر اسلامی، هیات علمی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند

منبع :