منو
تاریخچه فرش

بررسی صد سال سهم فرش در اقتصاد ایران (بخش سوم)

توسط Hamed
19 اسفند، 1398
Ghalikadeh

الیاف حیوانی در برابر الیاف گیاهی، به پشم و ابریشم  و موی بز گفته می شود.

 

پشم

در فلات پهناور ایران علی رغم خشکی نسبی آب و هوای آن مراتع سرسبزی برای پرورش دام وجود دارد. در دامنه های کوه البرز و رشته جبال زاگرس به ویژه در نواحی سنندج و کرمانشاه و نواحی شمال خراسان و بلوچستان و نقاط مرکزی ایران گوسفندانی پرورش می یابند که پشم های مرغوب آن ها در تهیه فرش‏های با دوام پا خور بکار       می روند.

نژادهای معروف گوسفندان ایران عبارتند از: قره گل، ماکوئی، سنجابی، کردی، افشاری، بلوچی، قزل، کلکوهی، مغانی، بختیاری، نائینی و سنگسری.

بیشتر گوسفندان ایران از نوع نژادهای با پشم ضخیم هستند و متجاوز از  65 تا 70 درصد پشم آن ها از نوع هتروتیپ است بر اثر این کیفیت تار پشم زبرتر، ضخیم تر و مستحکم تر بوده و کاملاً مناسب برای قالی بافی می باشد. قطر تار پشم نژادهای گوسفندان ایران بین 35 تا50 میکرون (35 تا 50 هزار میلی متر)و طول آن ها حتی تا 38 سانتیمتر نیز می رسد.

گوسفندانی که در کوهستان ها و هوای معتدل پرورش می یابند نسبت به گوسفندان نقاط پست و مرطوب پشم های مرغوب تری تولید می کنند.همچنین پشم هایی که در فصل بهار چیده‏شده باشند کیفیت بهتری نسبت به پشم های پائیزه دارند.

پشم های سفید رنگ خاصیت رنگ پذیری بهتری نسبت به سایر پشم‏ها دارند لذا بیشتر مطلوب رنگرزان هستند. ناگفته نماند رنگ پشم گوسفندان نژاد سفید به تمامی سفید روشن نیست بلکه در حقیقت نخودی و یا زرد روشن است. تنها پشم برخی از نژادها مانند گوسفندان سیستانی به طور کامل سفید و براق هستند که بعد از رنگرزی شفافیت و جلوه خاصی پیدا می کند.

پشمی که برای بافت قالی انتخاب می‏شود باید دارای خصوصیات ویژه ایی باشد. قطر پشم های مناسب برای قالی بافی درحدود30تا40میکرون(30 تا 40 هزارم میلی متر) است. از پشم معمولاً پرز و یا گوشت فرش بافته می شود ولی بافندگان ایلیاتی مانند   قشقائی ها، بلوچ ها، تراکمه و طوایف لُر تار و پود فرش‏های خود را نیز از پشم انتخاب  می کنند. به ندرت در گذشته نیز برخی از فرشهای همدانی و بلوچی با پشم شتر بافته ‏می‏شده است. تقریباً در تمام مراکز بافندگی ایران شیرازه های فرش را از جنس پشم انتخاب می کنند (به استثنای فرش‏های ابریشمی). در فرش‏های لُری و بلوچی گاهی نیز از موی بز برای این منظور استفاده می کنند.

در موارد محدودی در گذشته برخی از سوداگران و قالی بافان متقلب از الیاف سلولزی پشم نما مانند "کوپر آلونیوم ویسکوز" یا پشم های نامرغوب که از صورت نخ خارج شده و دوباره رشته شده بودند و یا از پشم مردار در بافت فرش استفاده می نمودند. اینگونه تقلبات که گاهی توام با استفاده از رنگ های جوهری بود موجب آن شد که تا مدتی به شهرت فرش‏های ایران لطمه وارد شود.

کرک

کرک یکی از مواد تشکیل دهنده قالی‏های ظریف و نسبتاً گران قیمت است. کرک در اصطلاح به پشم های نرمی که روی بدن گوسفند و بز و شتر روئیده و به هنگام شانه کردن بدن این حیوانات بین دندانه های شانه گیرمی کنند گفته می شود. با توجه به کثرت قالیچه‏های موجود در بازار که به غلط به قایچه های کرکی معروف هستند به خوبی استنباط می شود که این تعداد قالیچه قاعدتاً نمی توانند از پشم هائی که بدین طریق مشکل بدست   می آیند بافته شود بلکه پشم‏های ظریف خارجی مانند "مرینوس" هستند که پرز این قبیل قالیچه ها را تشکیل می دهند.

ابریشم

الیاف ابریشم یا از پیله کرم ابریشم بدست می آیند و یا به صورت مصنوعی تولید می‏شوند که البته نوع مصنوعی آن برای بافت فرش چندان مناسب نیست. الیاف ابریشمی در نسبت مساوی به قطر به مراتب مستحکم تر از الیاف پشمی می باشند.

بافت فرش با مصالح ابریشمی کاری بسیار دقیق و پرزحمت است به این سبب همیشه فرش‏های گرانبها و با رج شمار بالا را با آن می بافند. گاهی از ابریشم برای برق و جلا دادن و برجسته نشان دادن طرح و نقش استفاده می کنند مانند فرش‏های گل ابریشم نائین، کاشان، تبریز و بیرجند و یا اینکه به عنوان تار و پود آن را به کار می برند.


الیاف گیاهی

در برابر الیاف حیوانی، و از جمله الیاف گیاهی پنبه اطلاق می شود.

پنبه

الیاف پنبه ای در قالی بافی مورد مصرف زیاد دارد به طوری که تقریباً می توان گفت که تار و پود اکثر فرش‏های ایران از پنبه می باشد. یکی از امتیازات رشته های     پنبه ای نسبت به انواع پشمی آن این است که چون آفت بید به خوردن آن تمایلی ندارد لذا فرش‏هائی که تار و پود آن‏ها از پنبه می باشد در صورتی که در معرض بید خوردگی قرار گیرند تنها پرز و یا گوشت آن ها از بین می رود و سوراخ و یا حفره ایی در آنها ایجاد   نمی شود و در نتیجه به آسانی می توان طبقه جدیدی از پرز را از طریق گره زدن بر روی شبکه تار و پود فرش که سالم باقی مانده است به وجود آورد.

الیاف پنبه ای استحکام زیادتری نسبت به پشم دارند و همچنین به دلایل خاصیت کشش کمتری که در مقایسه با الیاف پشمی دارند برای تار و پود قالی مناسب تر می باشند. پنبه ایران با خصوصیات ویژه ایی که دارد بر خلاف عدم قابلیتش برای بافت پارچه های ظریف برای تار و پود فرش‏های درشت باف و متوسط بسیار مناسب است. از الیاف      پنبه ایی نمی توان برای پرز قالی استفاده کرد. در موارد بسیار نادری دیده شده است که پنبه را براق و ابریشم نما کرده و فرش‏های ابریشمی تقلبی از آن بافته اند. گاهی برای پودگذاری به جای پنبه از الیاف ویسکوز نیز استفاده می شود. برای تشخیص پنبه از ویسکوز بهترین طریقه این است که الیاف مشکوک را در آب خیس کرده، الیاف ویسکوز بعد از این عمل به سهولت پاره می شوند در حالی که پنبه مقاومت بیشتری از خود نشان می دهد.

لیف

رشته های حلاجی شده و به هم تابیده شده را گویند که از پنبه، ابریشم، پشم و ... میباشند، که در واقع پس از تابیدن نخ نام دارند.

ظرافت نخ

یعنی نازکی آن. نخ ها بر اساس مصرف مورد نیاز، نازک یا ضخیم می ریسند. برای مشخص کردن میزان نازکی یا کلفتی نخ آن را با شماره یا نمره نخ مشخص می کنند.

گلابتون

        رشته ای ویژه از ابریشم با پوشش نازکی از نقره و یا نقرة آمیخته با طلا که در        "زری بافی" به کار برده می شود و در بافت فرشینه ها آن را به دور پود گره می زنند. میزان طلای گلابتون دو تا سه درصد است. اما در زری بافی "صفویه" تا 55 درصد هم در آن به کار رفته است. در زمان صفویه درازای رشته درهر مثقال گلابتون 250 متر بود. امروزه برای ارزانی کار، این درازا در هر مثقال به سی متر می رسد. به گلابتون، زری نیز گفته می شود.

گلابتون نقره، با پوشش نقره و گلابتون زرد، با پوشش نازک نقره آمیخته به طلا  می باشد.

تار و پود

شبکه ای از رشته های عمودی و افقی از جنس پنبه یا پشم یا ابریشم که اساس بافت قالی و استخوان بندی قالی را تشکیل می دهد. نخ پنبه نسبت به نخ پشم دوامش بیشتر و در عوض خاصیت ارتجاعی آن کمتر است و از این نظر کارکردن با آن برای مصرف تار و پود و رام کردن آن بر روی دار قالی آسانتر است.

چله

چله یا تار، رشته های عمودی و موازی با هم که با کشش هماهنگ به طور یک درمیان (یکی در جلو و دیگری در عقب دار، در زیر و رو) به فاصله های معین و نسبت طول و عرض فرش، در طول قالی یعنی از بالای دار به پایین پیچیده و در اصطلاح کشیده می شود.

چله در فرش، نقش پی ( و دار، نقش ستون) را دارد و اساس زمینة بافت را تشکیل میدهد. جنس چله بیشتر از پنبه است و کمتر از پشم یا ابریشم. ولی در فرش‏هایی با رجشمار بالا، چون چله باید مقاومت بیشتری داشته باشد گونة ابریشمی آن را به کار      می برند. به نخ تار، چله، تا، تون، تونه نیز گفته می شود.

پود

        رشته های افقی و موازی هم در زمینه فرش که پس از هر رج گره، عمودی بر تار با زاویة 90 درجه از میان ردیف تارها می گذرد و به اصطلاح روی رج گره میخوابد و آن را با شانه میکوبند تا به خورد گره برود و کوبیدن آن در حد لازم، باعث میشود که محصول کار، دوام بیشتر داشته باشد. پود که با این ترتیب در پهنای فرش قرار میگیرد، می تواند از نخ پنبه، پشم و یا ابریشم باشد. ولی از پنبه به علت محکم بودن و نداشتن کشش زیاد بیشتر بهره گیری میشود.

هر چه شمار پود ها در هر ردیف گره زیادتر باشد تراکم گره در فرش کمتر خواهد بود و هر چه این شمار کمتر باشد تراکم گره بیشتر خواهد بود که به دوام قالی کمک زیاد تر خواهد کرد.

رجشمار

        حداکثر شمار رجهایی که در واحد گره بافته می شود. این تراکم بندرت بیش از 80 در گره خواهد بود. فرشهای ریزباف و دارای ارزش هنری، شمار رجشمارشان 60ـ70 تا 80 است.

ظرافت قالی

        میزان رجشمار قالی در واحد گره (5/6 سانتیمتر) یعنی به شمار رج (رگ) هایی که در یک گره معادل 5/6 سانتیمتر بافته می شود ظرافت قالی می گویند.

خامه

        رشته‏هایی از پشم یا ابریشم رنگ شده که آن را به دور تار می بندند و گره می زنند و کلاف های رنگین آن در بالای سر بافندگان آویزان است. درازای خامة مصرف برای هر گره، یک یا دو سانتیمتر است. در واقع، خامه، نخ گره زنی (ریشه زنی) در فرشبافی است خامه را با توجه به قطری که برای قالی در نظر می گیرند کلفت یا نازک تهیه می کنند.

پرز قالی

خامه که به دور تار گره خورد، رشته ایی که گره را تشکیل می دهد به طور معمول به سوی بافنده بر می گردد و در اصطلاح "می خوابد" به این رشته ها که سطح خارج فرش را تشکیل می دهد و نقش و رنگ قالی را می نمایاند پرز می گویند.

بلندی پرز هر قالی را از محل گره در بخشی از قالی که کمتر ساییده شده باشد اندازه میگیرند. در ازای پرز به طور معمول باید 8 تا 9 میلیمتر باشد و در قالیهای بسیار ظریف این اندازه دست کم به 5/1 و حداکثر 5 میلیمتر نیز می رسد. به پرز قالی گوشت یا گوشته قالی نیز گفته میشود.

پژوهشگر شبنم رسولی

درباره وبلاگ

این وبلاگ پایگاهی برای انعکاس رودیدادهای فرش و صنایع دستی ایران؛ تجزیه و تحلیل اهم رویدادهای فرش و انتشار فعالیتهای پژوهشی و مقالات و دیدگاههای فرهیختگان و فعالین فرش و صنایع دستی است