منو
نقوش و طرح های فرش

سیر تحول طرح درختی در فرش(قسمت پنجم)

توسط Hamed
19 اسفند، 1398
Ghalikadeh

نماد درخت:در تمامی سفال‌ها و منسوجات و نقاشی‎ها و حتی حجاری‌های تاریخ ایران درخت چنان جایگاهی داشته که حالت تقدس و احترام آمیز آن حتی نزد هنرمندان شهرت فراوان دارد. نمادپردازی درخت جهان به معنای نمادپردازی کل کیهان است.

از جمله ایلیاده در این باره چنین می‌گوید:(این نقش از جمله نقوش اساطیری مهمی است که راز زیبایی درخت‌های سرو منقوش بر دیوار نگاره‌های تخت جمشید از جمله قدیمی‌ترین آثار است که بیان اهمیت و اعتبار این آفریده‌ی پروردگار در میان هنرمندان و شاهان هخامنشی است.)
از درختان دیگر می‌توان به درخت سدر اشاره کرد که چوبش گران بهاست و نخل، تاک و درخت انار که نماد باروری است. در ایران نخستین نمونه‌های گیاهان روی سفال‌ها، مهره و سنگ‌ها دیده می شود. در نوع های لرستان آثار مارلیک و املش و زیویه در عصر مادها و هخامنشیان و پارت‌ها نیز تصویر آیینی درخت را همچنان می بینیم.
شواهد بسیاری در دست است که هخامنشیان درختان را مقدس می‌شمردند و نوعی آیین مذهبی برای درخت که در ارتباط با اندیشه و مفهوم پادشاهی بوده به جا می‌آورند. پرستش درخت از نقش‌هایی که بر حجاری‌های پلکان تخت جمشید وجود دارد نیز استنباط می‌شود. ساختمان‌های تخت جمشید نیز سراسر آکنده از نماد درخت است. درخت مظهر زندگی و درخت زندگی مظهر پادشاه است. هانری ماسه نمونه‌های زیادی از چنارهای مقدس را در چهار گوشه‌ی ایران به نقل از سفرنامه‌های مختلف آورده است وی از درختان نارون و شمشاد نیز به عنوان درختان مقدس و از درختان سرو و زیتون به عنوان درختان بهشتی نام برده است. درخت زندگی در بین النهرین و ایران به گیاه مقدس مبدل شده است. (تصویر 7-7)

تصویر 7-7

درخت در قرآن کریم:
«الذی جعل لکم من الشجر الاخضر نارا فاذا انتم منه توقدون»
آن خدایی که از درخت سبز برای انتفاع شما آتش قرا رداده تا وقتی که خواهید بر افروزید. «سوره یس/ 80»
ارزش درخت نزد انسان در قرآن با تعاریف مختلفی آمده است. و در زمین باغ‌ها از نخل خرما و انگور قرار دادیم و در آن چشمه‌های آب جاری کردیم تا مردم از میوه‌های آن باغ‌ها تناول کنند و از نوع غذاهایی که به دست خود عمل می آورند نیز تغذیه کنند. آیا نباید شکر آن نعمتها را به جای آرند. (سوره یس، 35، 34)
هر چه در زمین و آسمان هاست همه به تسبیح و ستایش خدای یکتا که مقتدر و حکیم است مشغول‌اند. (حدید و حشر، آیه 1) او گیاه و درختان هم به سجده او سر به خاک اطاعت نهاده‌اند. (سوره الرحمن، 6) در جایی دیگر اشاره شده است. و هم اوست خدایی که از آسمان باران فرو بارد تا هر نبات بدان برویانیم و سبزه‌ها را از زمین برون آریم و در آن سبزه‌ها دانه‌هایی که روی هم چیده شده پدید آریم و از نخل خرما خوشه های پیوسته به هم بر انگیزیم و باغ‌های انگور و زیتون و انار که برخی شبیه و برخی نامشابه به هم است خلق کنیم. شما در آن باغ‌ها هنگامی که میوه‌ی آن پدید آید و برسد به چشم تعقل بنگرید. در آن آیات و نشانه‌ها قدرت خداوند برای اهل ایمان هویداست. (سوره انعام، 99)
درخت پای در خاک و سر بر آسمان با سبزینگی انبوه و دگردیسی اش در بستر فصول در نگاه انسان همواره چیزی بیش از نوع گیاه معمولی بوده است. درخت نماد حیات و در تغییر شکل و تکامل دائم است. بدین اعتبار همواره در شرف تجدید و نو شدن است. برگ‌های بادوام درختان سدر، سرو و کاج، زینت بخش آرامگاه‌ها و نیز نشانه‌ی ممتاز بی برگی است. درختان در قرآن نماد قدرت و عظمت خداوندی است. علاوه بر آیات قرآنی، پیامبر و ائمه در احادیث به کرات درباره‌ی درختان و میوه های بهشتی مانند سیب، انار، انجیر، انگور و غیره سخن گفته‌اند. متفکران و اهل تصوف می توانستند کل عالم وجود را یک درخت تصور کنند. به طور مثال ابن عربی از شجره‌ی کون یا درخت وجود سخن می گوید، بایزید بسطامی در پرواز عرفانی خویش درخت وحدت را می بیند. درخت به طور کلی چون ریشه‌هایش در زمین فرو می رود و شاخه‌هایش در آسمان بالا می رود به عنوان نماد ارتباطی میان زمین و آسمان شناخته شده است. (افروغ، 86)

نوشته: رویا امینی

درباره وبلاگ

این وبلاگ پایگاهی برای انعکاس رودیدادهای فرش و صنایع دستی ایران؛ تجزیه و تحلیل اهم رویدادهای فرش و انتشار فعالیتهای پژوهشی و مقالات و دیدگاههای فرهیختگان و فعالین فرش و صنایع دستی است