منو
نقوش و طرح های فرش

سیر تحول طرح درختی در فرش(قسمت ششم)

توسط Hamed
19 اسفند، 1398
Ghalikadeh

درخت سرو:به پارسی درخت سرو را (شروان) گویند. در لغت نامه‌ی عمید سرو درختی است مخروطی شکل، برگهایش باریک و دراز به شکل سوزن و همیشه سبز است در عربی نیز سرو و سروه می‌گویند.

نام علمی سرو از نام قدیمی یونانی آن اقتباس شده است. نام این درخت در زبان‌های اروپایی به تدریج به cypress تبدیل شده است. سرو درختی است که در تمامی فصول سبز بوده و هنگام وزش بادهای شدید انعطاف زیادی دارد. این نگاه که امروز آن رابته می‌نامند پیشه‌ای بس کهن دارد و در آثاری چون ترمه، زری، مینیاتور، قالی و قالیچه و در معماری بسیار دیده می شود. سرآغاز باور مقدس به سرو به تمدن‌های ایلام و آشور و سرانجام هخامنشی باز می‌گردد. در این مقطع تاریخی، سرو نماد خوشی و خرمی و نیز مردانگی است و یگانه درخت مقدس است.به حکم همین منزلت مذهبی است که در سنگ نگاره‌های تخت جمشید و سرو یگانه درخت است و تراش آن در نهایت دقت و ظرافت و با ریزه‌کاری‌های کم نظیر انجام گرفته است. اما در دوره‌ی پارتی و ساسانی سرو تنها درخت مقدس نیست و اندک اندک از صحنه‌ی کرشمه نقوش بیرون می‌رود. هر چند منزلت آن همچنان مستدام باقی مانده بار رمزی و مذهبی ندارد و فقط یک نقش مایه‌ی سنتی است. هم زمان با ظهور اسلام سرو از ریشه‌های باستانی جدا شده و به نگاره‌ای زینتی مبدل و از ماهیت مذهبی خود دور می شود. هر چند براساس شواهد این اعتقاد همچنان پابرجاست. در دوره‌ی صفوی تجسم رمزی و جاودانگی درخت سرو جایگاه بالاتری می یابد و نماد فرمانروایی و قدرت مطلقه می‌شود و زیور کلاه و تاج شاهان و شاهزادگان می شود و از حرمت و حتی تقدس برخوردار می‌شود و زیور و کلاه و تاج شاهان و شاهزادگان می شود و از حرمت و حتی تقدس برخوردار می شود. (همان) (تصویر 8-8)

تصویر 8-8

در طرح درختی اشکال درختان و شاخ و برگ و بوته‌ها، عناصر اصلی این طرح هستند. گاه در میان شاخ و برگ درختان حضور پرندگان و در پایین طرح حیوانات وحشی در حال چرا و استراحت دیده می‌شود. به اینگونه طرح‌ها طرح درختی حیوان‌دار گویند. اگر در طرح شکارچیان در حال صید باشند به طرح درختی شکارگاه مرسوم می گردد. اگر در میانه‌ی فرش دارای برکه‌ی آب با رنگ فیروزه ای باشد طرح درختی سبزی کاری یا آب نما گوییم. این طرح در بین بافندگان کاشان، اصفهان، تبریز، قم و تهران طرفدار داشته. حال آنکه تصویر درخت را بسیاری از کشورهای اروپا به فال نیک می گیرند و آن را به نشانه‌ی تداوم عمر و خوشبختی و سعادت می‌دانند به صورت درختی ترنج دار نیز وجود دارد.
معروفترین طرح های این گروه: 1- درختی سبزی کاری 2- درختی حیوان دار

نتیجه گیری:
تمام مواردی که بیان شد و با شناختی اجمالی از این نمادها و نشانه‌ها می‌توان به این مهم دست یافت که هنر ایران و به خصوص هنر فرش آن، از زوایای مختلف و وجود متفاوت فرهنگی، هنری و اجتماعی قابل تعمق و بررسی‌های بسیار دقیق و موشکافانه است. معماری شگفتی و زیبایی آفرینی که پس از گشوده شدن آنچه در کنه و بطن ماجرا نهان دارد، بر سیمای زیبایی‌ها و وابستگی ذهنی و حس غرق و غرور ملی ایران به مراتب خواهد افزود.

منابع و مآخذ:
- پرهام، سیروس، دست بافته های عشایری روستایی، جلد اول، 1364.
- ژوله، تورج، پژوهشی در فرش ایران، انتشارات یساولی، 1381.
- تناولی، پرویز، قالیچه‌های تصویری ایران، انتشارات سروش، چاپ اول، 1368.
- افروغ، محمد، نماد و نشانه شناسی در فرش ایران، انتشارات جمال هنر.
- دست بافتهای عشایری و روستایی فارس، دکتر سیروس پرهام با همکاری سیاووش آزادی، انتشارات امیرکبیر، 1371.

نوشته: رویا امینی

 

درباره وبلاگ

این وبلاگ پایگاهی برای انعکاس رودیدادهای فرش و صنایع دستی ایران؛ تجزیه و تحلیل اهم رویدادهای فرش و انتشار فعالیتهای پژوهشی و مقالات و دیدگاههای فرهیختگان و فعالین فرش و صنایع دستی است